विश्वरूपदर्शनयोग
भगवतो विभूतय उक्ताः तत्र च “विष्टभ्याह-मिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्” इति भगवता अभिहितं श्रुत्वा यद् जगदात्मरूपम् आद्यम् ऐश्वरं तत् साक्षात् कर्तुम् इच्छन्—
(पूर्वाध्यायमें जो) भगवान्की विभूतियोंका वर्णन किया गया है उसमें भगवान्से कहे हुए “मैं इस सारे जगत्को एक अंशसे व्याप्त करके स्थित हूँ” इन वचनोंको सुनकर ईश्वरका जो जगदात्मक आदि स्वरूप है उसका प्रत्यक्ष दर्शन करनेकी इच्छासे अर्जुन बोले—
मदनुग्रहाय मम अनुग्रहार्थं परमं निरतिशयं गुह्यं गोप्यम् अध्यात्मसञ्ज्ञितम् आत्मानात्मविवेक-विषयं यत् त्वया उक्तं वचो वाक्यम्, तेन ते वचसा मोहः अयं विगतो मम अविवेकबुद्धिः अपगता इत्यर्थः॥ 1॥
मुझपर अनुग्रह करनेके लिये आपने जो परम— अत्यन्त श्रेष्ठ, गुह्य—गोपनीय, अध्यात्म नामक अर्थात् आत्मा-अनात्माके विवेचनविषयक वाक्य कहे हैं, उन आपके वचनोंसे मेरा यह मोह नष्ट हो गया है अर्थात् मेरी अविवेक-बुद्धि नष्ट हो गयी है॥ 1॥
किं च—
तथा—
भव उत्पत्तिः अप्ययः प्रलयो भूतानां तौ भवाप्ययौ श्रुतौ विस्तरशो मया न सङ्क्षेपतः त्वत्तः त्वत्सकाशात् कमलपत्राक्ष कमलस्य पत्रं कमलपत्रं तद्वद् अक्षिणी यस्य तव स त्वं कमलपत्राक्षो हे कमलपत्राक्ष माहात्म्यम् अपि च अव्ययम् अक्षयं श्रुतम् इति अनुवर्तते॥ 2॥
मैंने आपसे प्राणियोंके भव—उत्पत्ति और अप्यय— प्रलय, ये दोनों संक्षेपसे नहीं, विस्तारपूर्वक सुने हैं; और हे कमलपत्राक्ष अर्थात् कमलपत्रके सदृश नेत्रोंवाले कृष्ण! आपका अविनाशी—अक्षय माहात्म्य भी मैं सुन चुका हूँ। “श्रुतम्” यह क्रिया-पद पूर्ववाक्यसे लिया गया है॥ 2॥
एवम् एतद् न अन्यथा यथा येन प्रकारेण आत्थ कथयसि त्वम्
आत्मानं
परमेश्वर तथापि द्रष्टुम् इच्छामि ते तव ज्ञानैश्वर्यशक्ति-बलवीर्यतेजोभिः सम्पन्नम् ऐश्वरं वैष्णवं रूपं पुरुषोत्तम॥ 3॥
हे परमेश्वर! आप अपनेको जिस प्रकारसे बतलाते हैं, आप ठीक वैसे ही हैं अन्यथा नहीं। तथापि हे पुरुषोत्तम! ज्ञान, ऐश्वर्य, शक्ति, बल, वीर्य और तेजसे युक्त आपके ऐश्वर्यमय वैष्णवरूपको मैं देखना चाहता हूँ॥ 3॥
मन्यसे चिन्तयसि यदि मया अर्जुनेन तत् शक्यं द्रष्टुम्, इति प्रभो स्वामिन् योगेश्वर योगिनो योगाः तेषाम् ईश्वरो योगेश्वरो हे योगेश्वर। यस्माद् अहम् अतीव अर्थी द्रष्टुं ततः तस्माद् मे मदर्थं दर्शय त्वम् आत्मानम् अव्ययम्॥ 4॥
हे स्वामिन्! यदि मुझ अर्जुनद्वारा आप अपना वह रूप देखा जाना सम्भव समझते हैं, तो हे योगेश्वर अर्थात् योगियोंके ईश्वर! मैं आपके उस रूपका दर्शन करनेकी उत्कट इच्छा करता हूँ, इसलिये आप मुझे अपना वह अविनाशी स्वरूप दिखलाइये॥ 4॥
एवं चोदितः अर्जुनेन—श्रीभगवानुवाच—
अर्जुनसे इस प्रकार प्रेरित हुए श्रीभगवान् बोले—
पश्य मे मम पार्थ रूपाणि शतशः अथ सहस्त्रशः अनेकश इत्यर्थः। तानि च नानाविधानि अनेकप्रकाराणि दिवि भवानि दिव्यानि अप्राकृतानि नानावर्णाकृतीनि च नाना विलक्षणा नीलपीतादिप्रकारा वर्णाः तथा आकृतयो अवयवसंस्थानविशेषा येषां रूपाणां तानि नानावर्णाकृतीनि च॥ 5॥
हे पार्थ! तू मेरे सैकड़ों-हजारों अर्थात् अनेकों रूपोंको देख, जो कि नाना प्रकारके भेदवाले और दिव्य अर्थात् देवलोकमें होनेवाले— अलौकिक हैं तथा नाना प्रकारके वर्ण और आकृतिवाले हैं अर्थात् जिनके नील, पीत आदि नाना प्रकारके वर्ण और अनेक आकारवाले अवयव हैं, ऐसे रूपोंको देख॥ 5॥
पश्य आदित्यान् द्वादश, वसून् अष्टौ, रुद्रान् एकादश, अश्विनौ द्वौ, मरुतः सप्तसप्तगणा ये तान्, तथा बहूनि अन्यानि अपि अदृष्टपूर्वाणि मनुष्यलोके त्वया अन्येन वा केनचित् पश्य आश्चर्याणि अद्भुतानि भारत॥ 6॥
हे भारत! तू द्वादश आदित्योंको, आठ वसुओंको, एकादश रुद्रोंको, दोनों अश्विनीकुमारोंको और उनचास मरुद्गणोंको देख। तथा और भी जिन्हें मनुष्यलोकमें तूने अथवा और किसीने भी कभी नहीं देखा, ऐसे बहुत-से आश्चर्यमय—अद्भुत दृश्य देख॥ 6॥
न केवलम् एतावद् एव—
केवल इतना ही नहीं—
इह एकस्थम् एकस्मिन् स्थितं जगत् कृत्स्नं समस्तं पश्य अद्य इदानीं सचराचरं सह चरेण अचरेण च वर्तमानं मम देहे गुडाकेश यत् च अन्यद् जयपराजयादि यत् शङ्कसे “यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः” इति यद् अवोचः तद् अपि द्रष्टुं यदि इच्छसि॥ 7॥
हे गुडाकेश! अब तू मेरे इस शरीरमें एक ही स्थानमें स्थित चराचरसहित सारे जगत्को देख ले। तथा और भी जो कुछ जय-पराजय आदि दृश्य जिसके लिये तू “हम उनको जीतेंगे या वे हमको जीतेंगे?” इस प्रकार शङ्का करता था, वह सब या अन्य जो कुछ यदि देखना चाहता हो तो देख ले॥ 7॥
किन्तु—
किंतु—
न तु मां विश्वरूपधरं शक्यसे द्रष्टुम् अनेन एव प्राकृतेन स्वचक्षुषा स्वकीयेन चक्षुषा येन तु शक्यसे द्रष्टुं दिव्येन तद् दिव्यं ददामि ते तुभ्यं चक्षुः तेन पश्य मे योगम् ऐश्वरम् ईश्वरस्य मम ऐश्वरं योगं योगशक्त्यतिशयम् इत्यर्थः॥ 8॥
तू मुझ विश्वरूपधारी परमेश्वरको अपने इन प्राकृत नेत्रोंसे नहीं देख सकेगा। जिन दिव्य नेत्रोंद्वारा तू मुझे देख सकेगा, वे दिव्य नेत्र (मैं) तुझे देता हूँ, उनके द्वारा तू मुझ ईश्वरके ऐश्वर्य और योगको अर्थात् अतिशय योगसामर्थ्यको देख॥ 8॥
संजय बोले—
एवं यथोक्तप्रकारेण उक्त्वा ततः अनन्तरं हे राजन् धृतराष्ट्र महायोगेश्वरो महान् च असौ योगेश्वरः च हरिः नारायणो दर्शयामास दर्शितवान् पार्थाय पृथासुताय परमं रूपं विश्वरूपम् ऐश्वरम्॥ 9॥
हे राजा धृतराष्ट्र! इस प्रकार कहनेके अनन्तर महायोगेश्वर श्रीहरिने यानी जो अति महान् और योगेश्वर भी हैं उन नारायणने पृथापुत्र अर्जुनको अपना ईश्वरीय परम रूप—विराट्स्वरूप दिखलाया॥ 9॥
अनेकवक्त्रनयनम्
अनेकानि
वक्त्राणि नयनानि च यस्मिन् रूपे तद् अनेकवक्त्रनयनम्। अनेकाद्भुतदर्शनम् अनेकानि अद्भुतानि विस्माप-कानि दर्शनानि यस्मिन् रूपे तद् अनेकाद्भुत-दर्शनं तथा अनेकदिव्याभरणम् अनेकानि दिव्यानि आभरणानि
यस्मिन्
तद्
अनेक-दिव्याभरणं तथा दिव्यानेकोद्यतायुधं दिव्यानि अनेकानि उद्यतानि आयुधानि यस्मिन् तद् दिव्यानेकोद्यतायुधं दर्शयामास इति पूर्वेण सम्बन्धः॥ 10॥
जो अनेक मुख और नेत्रोंवाला है अर्थात् जिस रूपमें अनेक मुख और नेत्र हैं, तथा अनेक अद्भुत दृश्योंवाला है अर्थात् जिसमें आश्चर्य उत्पन्न करनेवाले अनेक दृश्य हैं, जो अनेक दिव्य भूषणोंसे युक्त है यानी जिसमें अनेक दिव्य आभूषण हैं और जो हाथमें उठाये हुए अनेक दिव्य शस्त्रोंसे युक्त है यानी जिस रूपके हाथोंमें अनेक दिव्य शस्त्र उठाये हुए हैं, ऐसा वह रूप भगवान्ने अर्जुनको दिखलाया। इस श्लोकका पूर्वश्लोकके “दर्शयामास” शब्दसे सम्बन्ध है॥ 10॥
किं च—
तथा—
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यानि माल्यानि पुष्पाणि अम्बराणि वस्त्राणि च ध्रियन्ते येन ईश्वरेण तं दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनं दिव्यं गन्धानुलेपनं यस्य तं दिव्यगन्धानुलेपनं सर्वाश्चर्यमयं सर्वाश्चर्यप्रायं देवम् अनन्तं न अस्य अन्तः अस्ति इति अनन्तः तं विश्वतोमुखं सर्वतोमुखं सर्वभूतात्मत्वात् तं दर्शयामास अर्जुनो ददर्श इति वा अध्याह्रियते॥ 11॥
जिस ईश्वरने दिव्य पुष्पमालाओं और वस्त्रोंको धारण कर रखा है, जिसने दिव्य गन्धका अनुलेपन कर रखा है, जो समस्त आश्चर्यमय दृश्योंसे युक्त है,जो सब भूतोंका आत्मा होनेके कारण सब ओर मुखवाला है तथा जिसका अन्त नहीं है ऐसा अनन्त और दिव्य विराट्रूप भगवान्ने अर्जुनको दिखलाया, इस प्रकार पूर्वश्लोकसे अन्वय कर लेना चाहिये अथवा अर्जुनने ऐसा रूप “देखा” इस प्रकार अध्याहार कर लेना चाहिये॥ 11॥
या पुनः भगवतो विश्वरूपस्य भाः तस्या उपमा उच्यते—
भगवान्के विराट्रूपकी जो प्रभा—प्रकाश है, उसकी उपमा कहते हैं—
दिवि अन्तरिक्षे तृतीयस्यां वा दिवि सूर्याणां सहस्त्रं सूर्यसहस्त्रं तस्य युगपदुत्थितस्य या युगपत् उत्थिता भाः सा यदि सदृशी स्यात् तस्य महात्मनो विश्वरूपस्य एव भासो यदि वा न स्यात् ततः अपि विश्वरूपस्य एव भा अतिरिच्यते इति अभिप्रायः॥ 12॥
द्युलोकमें अर्थात् आकाशमें या तीसरे स्वर्गलोकमें एक साथ उदय हुए हजारों सूर्योंका जो एक साथ उत्पन्न हुआ प्रकाश हो, वह प्रकाश उस महात्मन्— विश्वरूपके प्रकाशके सदृश कदाचित् हो तो हो, अथवा सम्भव है कि न भी हो अर्थात् उससे भी विश्वरूपका प्रकाश ही अधिक हो सकता है॥ 12॥
किं च—
तथा—
तत्र तस्मिन् विश्वरूपे एकस्मिन् स्थितम् एकस्थं जगत् कृत्स्नं प्रविभक्तम् अनेकधा देवपितृमनुष्यादिभेदैः अपश्यद् दृष्टवान् देवदेवस्य हरेः शरीरे पाण्डवः अर्जुनः तदा॥ 13॥
उस समय पाण्डुपुत्र अर्जुनने देव, पितृ और मनुष्यादि भेदसे अनेक प्रकार विभक्त हुए समस्त जगत्को उस विश्वरूप देवाधिदेव हरिके शरीरमें ही एकत्र स्थित देखा॥ 13॥
ततः तं दृष्ट्वा स विस्मयेन आविष्टो विस्मयाविष्टो हृष्टानि रोमाणि यस्य स अयं हृष्टरोमा च अभवद् धनञ्जयः। प्रणम्य प्रकर्षेण नमनं कृत्वा प्रह्वीभूतः सन् शिरसा देवं विश्वरूपधरं कृताञ्जलिः नमस्कारार्थं सम्पुटीकृतहस्तः सन् अभाषत उक्तवान्॥ 14॥
फिर, उसको देखकर वह धनञ्जय आश्चर्ययुक्त और प्रफुल्लित रोमवाला हो गया अर्थात् उसके रोंगटे खड़े हो गये, फिर वह विश्वरूपधारी परमात्मदेवको सिरसे प्रणाम करके अर्थात् नम्रतापूर्वक भली प्रकार नमस्कार करके पुनः नमस्कारके लिये हाथ जोड़कर बोला॥ 14॥
कथं यत् त्वया दर्शितं विश्वरूपं तद् अहं पश्यामि इति स्वानुभवम् आविष्कुर्वन्—
जो विश्वरूप आपने मुझे दिखलाया है उसे मैं किस प्रकार देख रहा हूँ—ऐसा अपना अनुभव प्रकट करते हुए अर्जुन बोले—
पश्यामि उपलभे हे देव तव देहे देवान् सर्वान् तथा भूतविशेषसङ्घान् भूतविशेषाणां स्थावरजङ्गमानां नानासंस्थानविशेषाणां सङ्घा भूतविशेषसङ्घाः तान्। किं च ब्रह्माणं चतुर्मुखम् ईशम् ईशितारं प्रजानां कमलासनस्थं पृथिवीपद्ममध्ये मेरुकर्णिकासनस्थम् इत्यर्थः। ऋषीन् च वसिष्ठादीन्, सर्वान् उरगान् च वासुकिप्रभृतीन् दिव्यान् दिवि भवान्॥ 15॥
हे देव! मैं आपके शरीरमें समस्त देवोंको तथा स्थावर-जङ्गमरूप नाना प्रकारकी विभक्त आकृतिवाले समस्त भूतविशेषोंके समूहोंको एवं कमलासनपर विराजमान अर्थात् पृथ्वीरूप कमलमें सुमेरुरूप कर्णिकापर बैठे हुए प्रजाके शासनकर्ता चतुर्मुख ब्रह्माको, वसिष्ठादि ऋषियोंको और वासुकि प्रभृति समस्त दिव्य अर्थात् देवलोकमें होनेवाले सर्पोंको देख रहा हूँ॥ 15॥
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम् अनेके बाहव उदराणि वक्त्राणि नेत्राणि च यस्य तव स त्वम् अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रः तम् अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वा त्वां सर्वतः सर्वत्र अनन्तरूपम् अनन्तानि रूपाणि अस्य इति अनन्तरूपः तम् अनन्तरूपम्। न अन्तम् अन्तः अवसानं न मध्यं मध्यं नाम द्वयोः कोट्योः अन्तरं न पुनः तव आदिम्, तव देवस्य न अन्तं पश्यामि न मध्यं पश्यामि न पुनः आदिं पश्यामि हे विश्वेश्वर हे विश्वरूप॥ 16॥
मैं आपको अनेकों भुजा, उदर, मुख और नेत्रोंवाला अर्थात् आपके जिस स्वरूपमें अनेकों भुजा, उदर, मुख और नेत्र हैं ऐसे रूपवाला तथा सब ओरसे अनन्त रूपवाला अर्थात् जिसके सर्वत्र अनन्त रूप हैं ऐसा, देख रहा हूँ। हे विश्वेश्वर! हे विश्वरूप!! मैं आपका न तो अन्त अर्थात् समाप्ति, न मध्य अर्थात् आदि और अन्तके बीचकी अवस्था और न आदि ही देखता हूँ, अभिप्राय यह कि मुझे आप परमात्मदेवका न अन्त दिखलायी देता है, न मध्य दीखता है और न आपका आदि ही दिखलायी देता है॥ 16॥
किं च—
तथा—
किरीटिनं किरीटं नाम शिरोभूषणविशेषः तद् यस्य अस्ति स किरीटी तं किरीटिनं तथा गदिनं गदा यस्य विद्यते इति गदी तं गदिनं तथा चक्रिणं चक्रम् अस्य अस्ति इति चक्री तं चक्रिणं च तेजोराशिं तेजःपुञ्जं सर्वतोदीप्तिमन्तं सर्वतो दीप्तिः यस्य अस्ति स सर्वतोदीप्तिमान् तं सर्वतोदीप्तिमन्तं पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं दुःखेन निरीक्ष्यो दुर्निरीक्ष्यः तं दुर्निरीक्ष्यं समन्तात् समन्ततः सर्वत्र दीप्तानलार्कद्युतिम् अनलः च अर्कः च अनलार्कौ द्वीप्तौ अनलार्कौ दीप्तानलार्कौ तयोः दीप्तानलार्कयोः द्युतिः इव द्युतिः तेजो यस्य तव स त्वं दीप्तानलार्कद्युतिः तं त्वां दीप्तानलार्कद्युतिम्। अप्रमेयं न प्रमेयम् अप्रमेयम् अशक्यपरिच्छेदम् इत्यर्थः॥ 17॥
सिरके भूषणविशेषका नाम किरीट है, वह जिसके सिरपर हो उसे किरीटी कहते हैं। जिसके पास गदा हो वह गदी है। जिसके हाथमें चक्र हो वह चक्री है। इस प्रकार, मैं आपको किरीटी—किरीटयुक्त, गदी—गदायुक्त, चक्री— चक्रयुक्त, तेजोराशि—तेजका समूह और सर्वतोदीप्तिमान्— सब ओरसे दीप्तिशाली देख रहा हूँ। तथा आपको दुर्निरीक्ष्य—जो कठिनतासे देखा जा सके ऐसा, एवं सब ओरसे प्रज्वलित अग्नि और सूर्यके समान प्रकाशमय और बुद्धि आदिसे जिसका ग्रहण न हो सके, ऐसा अप्रमेयस्वरूप देखता हूँ, प्रदीप्त यानी प्रकाशित अग्नि और अर्क यानी सूर्य इन दोनोंके समान जिसका प्रकाश—तेज हो उसका नाम “दीप्तानलार्कद्युति” है॥ 17॥
इत एव ते योगशक्तिदर्शनाद् अनुमिनोमि—
इसीलिये अर्थात् आपकी योगशक्तिको देखकर ही मैं अनुमान करता हूँ—
त्वम् अक्षरं न क्षरति इति परमं ब्रह्म वेदितव्यं ज्ञातव्यं मुमुक्षुभिः, त्वम् अस्य विश्वस्य समस्तस्य जगतः परं प्रकृष्टं निधानम्, निधीयते अस्मिन् इति निधानं पर आश्रय इत्यर्थः।
किं च त्वम् अव्ययो न तव व्ययो विद्यते इति अव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता शश्वद् भवः शाश्वतो नित्यो धर्मः तस्य गोप्ता शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनः चिरन्तनः त्वं पुरुषः परो मतः अभिप्रेतो मे मम॥ 18॥
आप मुमुक्षु पुरुषोंद्वारा जाननेयोग्य परम-अक्षर अर्थात् जिसका कभी नाश न हो ऐसे परमब्रह्म परमात्मा हैं। आप ही इस समस्त जगत्के परम उत्तम निधान हैं— जिसमें कोई वस्तु रखी जाय उसे निधान कहते हैं, सो आप इस संसारके परम आश्रय हैं।
इसके सिवा आप अविनाशी हैं अर्थात् आपका कभी नाश नहीं होता, इसलिये आप नाशरहित हैं और सनातनधर्मके रक्षक हैं अर्थात् जो सदासे है, ऐसे नित्यधर्मके आप रक्षक हैं और आप ही सनातन परमपुरुष हैं—यह मेरा मत है॥ 18॥
किं च—
तथा—
अनादिमध्यान्तम् आदिः च मध्यं च अन्तः च न विद्यते यस्य सः अयम् अनादिमध्यान्तः तं त्वाम् अनादिमध्यान्तम्, अनन्तवीर्यं न तव वीर्यस्य अन्तः अस्ति इति अनन्तवीर्यः तं त्वाम् अनन्तवीर्यम्, तथा अनन्तबाहुम् अनन्ता बाहवो यस्य तव स त्वम् अनन्तबाहुः तं त्वाम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रं शशिसूर्यौ नेत्रे यस्य तव स त्वं शशिसूर्यनेत्रः तं त्वां शशिसूर्यनेत्रं चन्द्रादित्य-नयनं पश्यामि, त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं दीप्तः च असौ हुताशः च स वक्त्रं यस्य तव स त्वं दीप्तहुताशवक्त्रः तं त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वम् इदं तपन्तं तापयन्तम्॥ 19॥
(मैं) आपको आदि, मध्य और अन्तसे रहित अर्थात् जिसका आदि, मध्य और अन्त नहीं है, ऐसे रूपवाला और अनन्तवीर्य—अनन्त सामर्थ्यसे युक्त देखता हूँ, आपकी सामर्थ्यका अन्त नहीं है, इसलिये आप अनन्तवीर्य हैं तथा मैं आपको अनन्त भुजाओंसे युक्त, चन्द्रमा और सूर्यरूप नेत्रोंवाला, प्रज्वलित अग्निरूप मुखोंवाला और अपने तेजसे इस जगत्को तपायमान करते हुए देखता हूँ अर्थात् जिस रूपके अनन्त हाथ हों, चन्द्रमा और सूर्य ही जिसके नेत्र हों, प्रज्वलित अग्नि ही जिसका मुख हो और जो अपने तेजसे इस सारे विश्वको तपायमान करता हो, ऐसा रूप धारण किये आपको देख रहा हूँ॥ 19॥
द्यावापृथिव्योः इदम् अन्तरं हि अन्तरिक्षं व्याप्तं त्वया एकेन विश्वरूपधरेण दिशः च सर्वा व्याप्ताः।
दृष्ट्वा उपलभ्य अद्भुतं विस्मापकं रूपम् इदं तव उग्रं क्रूरं लोकानां त्रयं लोकत्रयं प्रव्यथितं भीतं प्रचलितं वा हे महात्मन् अक्षुद्र-स्वभाव॥ 20॥
एकमात्र आप विश्वरूपधारी परमेश्वरसे ही यह स्वर्ग और पृथिवीके बीचका सारा आकाश और समस्त दिशाएँ भी परिपूर्ण हो रही हैं।
हे महात्मन्! अर्थात् हे अक्षुद्र स्वभाववाले कृष्ण! आपके इस अद्भुत—आश्चर्यजनक, भयंकर— क्रूर रूपको देखकर तीनों लोक व्यथित हो रहे हैं अर्थात् भयभीत या विचलित हो रहे हैं॥ 20॥
अथ अधुना पुरा “यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः” इति अर्जुनस्य संशय आसीत् तन्निर्णयाय पाण्डव जयम् ऐकान्तिकं दर्शयामि इति प्रवृत्तो भगवान् तं पश्यन् आह किं च—
अर्जुनके मनमें जो पहले ऐसा संशय था कि “हम उनको जीतेंगे या वे हमको जीतेंगे?” उसका निर्णय करनेके लिये “मैं पाण्डवोंकी निश्चित विजय दिखलाऊँगा” इस भावसे प्रवृत्त हुए भगवान् अपना वैसा रूप दिखाने लगे, उस रूपको देखकर अर्जुन बोले—
अमी हि युध्यमाना योद्धारः त्वा त्वां सुरसङ्घा ये अत्र भूभारावताराय अवतीर्णा वस्वादिदेवसङ्घा मनुष्यसंस्थानाः त्वां विशन्ति प्रविशन्तो दृश्यन्ते। तत्र केचिद् भीताः प्राञ्जलयः सन्तो गृणन्ति स्तुवन्ति त्वाम् अन्ये पलायने अपि अशक्ताः सन्तः।
युद्धे प्रत्युपस्थिते उत्पातादिनिमित्तानि उपलक्ष्य स्वस्ति अस्तु जगत इति उक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घा
महर्षीणां
सिद्धानां
च सङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः सम्पूर्णाभिः॥ 21॥
यह युद्ध करनेवाले योद्धा-स्वरूप देवगण, यानी जो भूमिका भार उतारनेके लिये यहाँ अवतीर्ण हुए हैं, वे मनुष्योंकी-सी आकृतिवाले वस्वादि देव-समुदाय आपमें (दौड़-दौड़कर) प्रवेश कर रहे हैं अर्थात् प्रवेश करते हुए दिखलायी दे रहे हैं। उनमेंसे अन्य कोई-कोई तो भागनेमें असमर्थ होनेके कारण भयभीत होकर हाथ जोड़े हुए आपकी स्तुति कर रहे हैं।
तथा महर्षियों और सिद्धोंके समुदाय युद्ध आरम्भ होनेपर उत्पात आदि अशुभ चिह्नोंको देखकर “संसारका कल्याण हो” ऐसा कहकर अनेकों अर्थात् सम्पूर्ण स्तोत्रोंद्वारा आपकी स्तुति कर रहे हैं॥ 21॥
किं च अन्यत्—
तथा और भी—
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या रुद्रादयो गणा विश्वे अश्विनौ च देवौ मरुतः च ऊष्मपाः च पितरो गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा गन्धर्वा हाहाहूहूप्रभृतयो यक्षाः कुबेरप्रभृतयः असुरा विरोचनप्रभृतयः सिद्धाः कपिलादयः तेषां सङ्घा गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः ते वीक्षन्ते पश्यन्ति त्वा त्वां विस्मिता विस्मयम् आपन्नाः सन्तः ते एव सर्वे॥ 22॥
जो रुद्र, आदित्य, वसु और साध्य आदि देवगण हैं, एवं जो विश्वेदेव, दोनों अश्विनीकुमार, वायुदेव और ऊष्मपा नामक पितृगण हैं तथा जो गन्धर्व, यक्ष, असुर और सिद्धोंके समुदाय हैं यानी हाहा-हूहू आदि गन्धर्व, कुबेरादि यक्ष, विरोचनादि असुर और कपिलादि सिद्ध इन सबके समुदाय हैं, वे सभी आश्चर्ययुक्त हुए आपको देख रहे हैं॥ 22॥
यस्मात्—
क्योंकि—
रूपं महद् अतिप्रमाणं ते तव बहुवक्त्रनेत्रं बहूनि वक्त्राणि मुखानि नेत्राणि चक्षूंषि च यस्मिन् तद् रूपं बहुवक्त्रनेत्रं हे महाबाहो, बहुबाहूरुपादं बहवो बाहव ऊरवः पादाः च यस्मिन् रूपे तद् बहुबाहूरुपादम्, किं च बहूदरं बहूनि उदराणि यस्मिन् इति बहूदरम्, बहुदंष्ट्राकरालं बह्वीभिः दंष्ट्राभिः करालं विकृतं तद् बहुदंष्ट्राकरालम्। दृष्ट्वा रूपम् ईदृशं लोका लौकिकाः प्राणिनः प्रव्यथिताः प्रचलिता भयेन तथा अहम् अपि॥ 23॥
हे महाबाहो! आपका यह रूप अति महान्— बहुत लंबा-चौड़ा, अनेकों मुख और नेत्रोंवाला— जिसके अनेकों मुख और नेत्र हैं ऐसा, बहुत-सी भुजाओं, जंघाओं और चरणोंवाला—जिसके बहुत-सी भुजाएँ, जंघाएँ और चरण हैं ऐसा, तथा बहुत-से पेटोंवाला—जिसके बहुत-से पेट हैं ऐसा और बहुत-सी दाढ़ोंसे अति विकराल आकृतिवाला है अर्थात् बहुत-सी दाढ़ोंके कारण जिसकी आकृति अति भयंकर हो गयी है, ऐसा है। आपके ऐसे (विकट) रूपको देखकर संसारके समस्त प्राणी भयसे व्याकुल हो रहे हैं—काँप रहे हैं, और मैं भी उन्हींकी भाँति भयभीत हो रहा हूँ॥ 23॥
तत्र इदं कारणम्—
उसमें यह कारण है कि—
नभःस्पृशं द्युस्पर्शम् इत्यर्थः, दीप्तं प्रज्वलितम् अनेकवर्णम् अनेके वर्णा भयङ्करा नानासंस्थाना यस्मिन् त्वयि तं त्वाम् अनेकवर्णम्, व्यात्ताननं व्यात्तानि विवृतानि आननानि मुखानि यस्मिन् त्वयि तं त्वां व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रं दीप्तानि प्रज्वलितानि विशालानि विस्तीर्णानि नेत्राणि यस्मिन् त्वयि तं त्वां दीप्तविशालनेत्रम् दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा प्रव्यथितः प्रभीतः अन्तरात्मा मनो यस्य मम सः अहं प्रव्यथितान्तरात्मा सन् धृतिं धैर्यं न विन्दामि न लभे शमं च उपशमं मनस्तुष्टिं हे विष्णो॥ 24॥
आपको आकाशका स्पर्श किये हुए यानी स्वर्गतक व्याप्त, प्रदीप्त—प्रकाशमान और अनेक वर्णोंवाले अर्थात् अनेक भयंकर आकृतियोंसे युक्त देखकर तथा फैलाये हुए मुखोंवाले—जिस शरीरमें फैलाये हुए बहुत-से मुख हैं ऐसे और दीप्त विशाल नेत्रोंवाले—जिसके बड़े-बड़े नेत्र प्रज्वलित हो रहे हैं ऐसे, देखकर हे विष्णो! प्रव्यथित-अन्तरात्मा— अत्यन्त भयभीत अन्तःकरणवाला मैं अर्थात् जिसका मन भयसे व्याकुल हो रहा है, ऐसा, मैं धैर्य और उपशमको अर्थात् मनकी तृप्तिरूप शान्तिको नहीं पा रहा हूँ॥ 24॥
कस्मात्—
क्योंकि—
दंष्ट्राकरालानि दंष्ट्राभिः करालानि विकृतानि ते
तव
मुखानि
दृष्ट्वा
एव
उपलभ्य कालानलसन्निभानि प्रलयकाले लोकानां दाहकः अग्निः कालानलः तत्सन्निभानि कालानलसदृशानि दृष्ट्वा इति एतत्। दिशः पूर्वापरविवेकेन न जाने दिङ्मूढो जातः अस्मि, अतः न लभे च न उपलभे च शर्म सुखम् अतः प्रसीद प्रसन्नो भव हे देवेश जगन्निवास॥ 25॥
दाढ़ोंसे युक्त भयंकर—विकराल आकृतिवाले और कालाग्निके समान अर्थात् प्रलयकालमें लोकोंको भस्मीभूत करनेवाली जो कालाग्नि है, उसके समान आपके मुखोंको देखकर मैं इन दिशाओंको पूर्व और पश्चिमके विवेकपूर्वक नहीं जानता हूँ अर्थात् मुझे दिग्भ्रम हो गया है। इसीसे (आपके स्वरूपका दर्शन करते हुए भी) मुझे विश्राम—सुख नहीं मिल रहा है, सो हे देवेश! हे जगन्निवास! आप प्रसन्न होइये॥ 25॥
येभ्यो मम पराजयाशङ्का आसीत् सा च अपगता यतः—
जिन शूरवीरोंसे मुझे पहले पराजयकी आशङ्का थी, वह भी अब चली गयी; क्योंकि—
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्रा दुर्योधनप्रभृतयः त्वरमाणा विशन्ति इति व्यवहितेन सम्बन्धः।* सर्वे सह एव संहता अवनिपालसङ्घैः अवनिं पृथ्वीं पालयन्ति इति अवनिपालाः तेषां सङ्घैः। किं च भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रः कर्णः तथा असौ सह अस्मदीयैः अपि धृष्टद्युम्नप्रभृतिभिः योधमुख्यैः योधानां मुख्यैः प्रधानैः सह॥ 26॥
ये दुर्योधन आदि धृतराष्ट्रके समस्त पुत्र अवनिपालोंके दलोंसहित—अवनि यानी पृथ्वीका जो पालन करें उनका नाम अवनिपाल है। उनके दलोंसहित इकट्ठे होकर बड़े वेगसे आपके मुखोंमें प्रवेश कर रहे हैं। यही नहीं, किंतु भीष्म, द्रोण और यह सूतपुत्र—कर्ण एवं हमारी ओरके भी धृष्टद्युम्नादि प्रधान योद्धाओंके सहित (सब-के-सब)॥ 26॥
किं च—
तथा—
वक्त्राणि मुखानि ते तव त्वरमाणाः त्वरायुक्ताः सन्तो विशन्ति। किंविशिष्टानि मुखानि दंष्ट्राकरालानि भयानकानि भयङ्कराणि।
किं च केचिद् मुखानि प्रविष्टानां मध्ये विलग्ना दशनान्तरेषु दन्तान्तरेषु मांसम् इव भक्षितं सन्दृश्यन्ते उपलभ्यन्ते चूर्णितैः चूर्णीकृतैः उत्तमाङ्गैः शिरोभिः॥ 27॥
शीघ्रतासे—बड़ी जल्दीके साथ आपके मुखोंमें प्रवेश कर रहे हैं। किस प्रकारके मुखोंमें? दाढ़ोंवाले विकराल भयंकर मुखोंमें।
तथा उन मुखोंमें प्रविष्ट हुए पुरुषोंमेंसे भी कितने ही विचूर्णित मस्तकोंसहित दाँतोंके बीचमें भक्षण किये हुए मांसकी भाँति चिपके हुए दीख रहे हैं॥ 27॥
कथं प्रविशन्ति मुखानि इति आह—
वे किस प्रकार मुखोंमें प्रवेश करते हैं, सो कहते हैं—
यथा नदीनां स्त्रवन्तीनां बहवः अनेके अम्बूनां वेगा अम्बुवेगाः त्वरा विशेषाः समुद्रम् एव अभिमुखाः प्रतिमुखा द्रवन्ति प्रविशन्ति तथा तद्वत् तव अमी भीष्मादयो नरलोकवीरा मनुष्यलोकशूरा विशन्ति वक्त्राणि अभिविज्वलन्ति प्रकाशमानानि॥ 28॥
जैसे चलती हुई नदियोंके बहुत-से जलप्रवाह बड़े वेगसे समुद्रके सम्मुख हुए ही दौड़ते हैं—समुद्रमें ही प्रवेश करते हैं, वैसे ही यह मनुष्यलोकके शूरवीर भीष्मादि आपके प्रज्वलित प्रकाशमान मुखोंमें प्रवेश कर रहे हैं॥ 28॥
ते किमर्थं प्रविशन्ति कथं च इति आह—
वे किसलिये और किस प्रकार प्रवेश कर रहे हैं, सो कहते हैं—
यथा प्रदीप्तं ज्वलनम् अगिं्न पतङ्गाः पक्षिणो विशन्ति नाशाय विनाशाय समृद्धवेगाः समृद्ध उद्भूतो वेगो गतिः येषां ते समृद्धवेगाः तथा एव नाशाय विशन्ति लोकाः प्राणिनः तव अपि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ 29॥
जैसे पतंग—पक्षीगण अपने नाशके लिये दौड़-दौड़कर अत्यन्त वेगसे प्रदीप्त अग्निमें प्रवेश करते हैं, वैसे ही (ये सब) प्राणी भी नष्ट होनेके लिये दौड़-दौड़कर अत्यन्त वेगके साथ आपके मुखोंमें प्रवेश कर रहे हैं। जिनका वेग—गति बढ़ी हुई हो, वे “समृद्धवेग” कहलाते हैं॥ 29॥
त्वं पुनः—
और आप—
लेलिह्यसे आस्वादयसि ग्रसमानः अन्तः प्रवेशयन् समन्ततो लोकान् समग्रान् समस्तान् वदनैः वक्त्रैः ज्वलद्भिः दीप्यमानैः। तेजोभिः आपूर्य संव्याप्य जगत् समग्रं सह अग्रेण समस्तम् इति एतत्। किं च भासो दीप्तयः तव उग्राः क्रूराः प्रतपन्ति प्रतापं कुर्वन्ति हे विष्णो व्यापनशील॥ 30॥
(उन) समस्त लोकोंको देदीप्यमान मुखोंद्वारा सब ओरसे निगलते हुए चाट रहे हैं अर्थात् उनका आस्वादन कर रहे हैं। तथा हे विष्णो—व्यापनशील परमात्मन्! आपकी उग्र—कठोर प्रभाएँ समग्र जगत्को अर्थात् समस्त जगत्को अपने तेजसे व्याप्त करके तप रही हैं—तेज फैला रही हैं॥ 30॥
यत एवम् उग्रस्वभावः अतः—
क्योंकि आप ऐसे उग्र स्वभाववाले हैं, इसलिये—
आख्याहि कथय मे मह्यं को भवान् उग्ररूपः क्रूराकारः। नमः अस्तु ते तुभ्यं हे देववर देवानां प्रधान प्रसीद प्रसादं कुरु। विज्ञातुं विशेषेण ज्ञातुम् इच्छामि भवन्तम् आद्यम् आदौ भवम् आद्यम्। न हि यस्मात् प्रजानामि तव त्वदीयां प्रवृत्तिं चेष्टाम्॥ 31॥
मुझे बतलाइये कि भयंकर आकारवाले आप कौन हैं? हे देववर अर्थात् देवोंमें प्रधान! आपको नमस्कार हो, आप कृपा करें। सृष्टिके आदिसे होनेवाले आप परमेश्वरको मैं भली प्रकार जानना चाहता हूँ, क्योंकि मैं आपकी प्रवृत्ति अर्थात् चेष्टाको नहीं समझ रहा हूँ॥ 31॥
श्रीभगवान् बोले—
कालः अस्मि लोकक्षयकृत् लोकानां क्षयं करोति इति लोकक्षयकृत् प्रवृद्धो वृद्धिं गतः। यदर्थं प्रवृद्धः तत् शृणु लोकान् समाहर्तुं संहर्तुम् इह अस्मिन् काले प्रवृत्तः। ऋते अपि विना अपि त्वा त्वां न भविष्यन्ति भीष्मद्रोणकर्ण-प्रभृतयः सर्वे येभ्यः तव आशङ्का ये अवस्थिताः प्रत्यनीकेषु अनीकम् अनीकं प्रति प्रत्यनीकेषु प्रतिपक्षभूतेषु अनीकेषु योधा योद्धारः॥ 32॥
मैं लोकोंका नाश करनेवाला बढ़ा हुआ काल हूँ। मैं जिस लिये बढ़ा हूँ वह सुन, इस समय मैं लोकोंका संहार करनेके लिये प्रवृत्त हुआ हूँ, इससे तेरे बिना भी (अर्थात् तेरे युद्ध न करनेपर भी) ये सब भीष्म, द्रोण और कर्ण प्रभृति शूरवीर—योद्धालोग जिनसे तुझे आशङ्का हो रही है एवं जो प्रतिपक्षियोंकी प्रत्येक सेनामें अलग-अलग डटे हुए हैं—नहीं रहेंगे॥ 32॥
यस्माद् एवम्—
क्योंकि ऐसा है—
तस्मात् त्वम् उत्तिष्ठ भीष्मद्रोणप्रभृतयः अतिरथा अजेया देवैः अपि अर्जुनेन जिता इति यशो लभस्व केवलं पुण्यैः हि तत् प्राप्यते। जित्वा शत्रून् दुर्योधनप्रभृतीन् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् असपत्नम् अकण्टकम्।
मया एव एते निहता निश्चयेन हताः प्राणैः वियोजिताः पूर्वम् एव। निमित्तमात्रं भव त्वं हे सव्यसाचिन् सव्येन वामेन अपि हस्तेन शराणां क्षेपात् सव्यसाची इति उच्यते अर्जुनः॥ 33॥
इसलिये तू खड़ा हो और “देवोंसे भी न जीते जानेवाले भीष्म, द्रोण आदि महारथियोंको अर्जुनने जीत लिया” ऐसे निर्मल यशको लाभ कर। ऐसा यश पुण्योंसे ही मिला करता है। दुर्योधनादि शत्रुओंको जीतकर समृद्धिसम्पन्न निष्कण्टक राज्य भोग।
ये सब (शूरवीर) मेरे द्वारा निःसन्देह पहले ही मारे हुए हैं अर्थात् प्राणविहीन किये हुए हैं। हे सव्यसाचिन्! तू केवल निमित्तमात्र बन जा। बायें हाथसे भी बाण चलानेका अभ्यास होनेके कारण अर्जुन “सव्यसाची” कहलाता है॥ 33॥
भाष्य8 paragraphs · खोलें
द्रोणं च येषु येषु योधेषु अर्जुनस्य आशङ्का तान् तान् व्यपदिशति भगवान् मया हतान् इति।
तत्र
द्रोणभीष्मयोः
तावत्
प्रसिद्धम् आशङ्काकारणं द्रोणो धनुर्वेदाचार्यो दिव्यास्त्रसम्पन्न आत्मनः च विशेषतो गुरुः गरिष्ठो भीष्मः स्वच्छन्दमृत्युः दिव्यास्त्रसम्पन्नः च परशुरामेण द्वन्द्वयुद्धम् अगमद् न च पराजितः।
तथा जयद्रथो यस्य पिता तपः चरति मम पुत्रस्य शिरो भूमौ पातयिष्यति यः तस्य अपि शिरः पतिष्यति इति।
कर्णः अपि वासवदत्तया शक्त्या तु अमोघया सम्पन्नः सूर्यपुत्रः कानीनो यतः अतः तन्नाम्ना एव निर्देशः।
मया हतान् त्वं जहि निमित्तमात्रेण मा व्यथिष्ठाः तेभ्यो भयं मा कार्षीः। युध्यस्व जेतासि दुर्योधनप्रभृतीन् रणे युद्धे सपत्नान् शत्रून्॥ 34॥
द्रोण आदि जिन-जिन शूरवीरोंसे अर्जुनको आशङ्का थी (जिनके कारण पराजय होनेका डर था) उन-उनका नाम लेकर भगवान् कहते हैं कि “तू मुझसे मारे हुओंको मार” इत्यादि।
उनमेंसे द्रोण और भीष्मसे भय होनेका कारण प्रसिद्ध ही है; क्योंकि द्रोण तो धनुर्वेदके आचार्य दिव्य अस्त्रोंसे युक्त और विशेषरूपसे अपने सर्वोत्तम गुरु हैं तथा भीष्म सबसे बड़े स्वेच्छा-मृत्यु और दिव्य अस्त्रोंसे सम्पन्न हैं जो कि परशुरामजीके साथ द्वन्द्व युद्ध करनेपर भी उनसे पराजित नहीं हुए।
वैसा ही जयद्रथ भी है जिसका पिता इस उद्देश्यसे तप कर रहा है कि “जो कोई मेरे पुत्रका सिर भूमिपर गिरावेगा, उसका भी सिर गिर जायगा।”
कर्ण भी (बड़ा शूरवीर है); क्योंकि वह इन्द्रद्वारा दी हुई अमोघ शक्तिसे युक्त है और कन्यासे जन्मा हुआ सूर्यका पुत्र है, इसलिये उसके नामका भी निर्देश किया गया है।
(अभिप्राय यह कि द्रोण, भीष्म, जयद्रथ और कर्ण तथा अन्यान्य शूरवीर योद्धा) जो कि मेरे द्वारा मारे हुए हैं, उनको तू निमित्तमात्रसे मार, उनसे भय मत कर। युद्ध कर, तू संग्राममें दुर्योधनादि शत्रुओंको जीतेगा॥ 34॥
संजय बोले—
एतत् श्रुत्वा वचनं केशवस्य पूर्वोक्तं कृताञ्जलिः सन् वेपमानः कम्पमानः किरीटी नमस्कृत्वा भूयः पुनः एव आह उक्तवान् कृष्णं सगद्गदम्।
भयाविष्टस्य दुःखाभिघातात् स्नेहाविष्टस्य च हर्षोद्भवाद् अश्रुपूर्णनेत्रत्वे सति श्लेष्मणा कण्ठावरोधः ततः च वाचः अपाटवं मन्दशब्द-त्वं यत् स गद्गदः तेन सह वर्तते इति सगद्गदं वचनम् आह इति। वचनक्रियाविशेषणम् एतत्। भीतभीतः पुनः पुनः भयाविष्टचेताः सन् प्रणम्य प्रह्वी भूत्वा आह इति व्यवहितेन सम्बन्धः।
अत्र अवसरे सञ्जयवचनं साभिप्रायम्। कथम्, द्रोणादिषु अर्जुनेन निहतेषु अजेयेषु चतुर्षु निराश्रयो दुर्योधनो निहत एव इति मत्वा धृतराष्ट्रो जयं प्रति निराशः सन् सन्धिं करिष्यति ततः शान्तिः उभयेषां भविष्यति इति। तद् अपि न अश्रौषीद् धृतराष्ट्रो भवितव्यवशात्॥ 35॥
केशवके इन उपर्युक्त वचनोंको सुनकर अर्जुन काँपते हुए हाथ जोड़कर नमस्कार करके फिर श्रीकृष्णसे इस प्रकार गद्गद वाणीसे बोले।
जब दुःख प्राप्त होनेके कारण भयभीत पुरुषके और हर्षोत्पत्तिके कारण स्नेहयुक्त पुरुषके नेत्र आँसुओंसे परिपूर्ण हो जाते हैं और कण्ठ कफसे रुक जाता है, उस समय जो वाणीमें अपटुता और शब्दमें मन्दता हो जाती है, उसका नाम गद्गद है, जो उससे युक्त थे ऐसे सगद्गद वचन बोले। यहाँ “सगद्गद” शब्द बोलनारूप क्रियाका विशेषण है। इस प्रकार भयभीत— भयसे बारंबार विह्वलचित्त हुए प्रणाम करके अत्यन्त नम्र होकर बोले।
यहाँपर संजयके वचन इस गूढ़ अभिप्रायसे भरे हुए हैं कि द्रोणादि चार अजेय शूरवीरोंका अर्जुनके द्वारा नाश हो जानेपर आश्रयरहित दुर्योधन तो मरा हुआ ही है, ऐसा मानकर विजयसे निराश हुआ धृतराष्ट्र सन्धि कर लेगा और उससे दोनों पक्षवालोंकी शान्ति हो जायगी। परंतु भावीके वशमें होकर धृतराष्ट्रने ऐसे वचन भी नहीं सुने॥ 35॥
अर्जुन बोले—
स्थाने युक्तं किं तत्, तव प्रकीर्त्या त्वन्माहात्म्यकीर्तनेन श्रुतेन हे हृषीकेश यद् जगत् प्रहृष्यति प्रहर्षम् उपैति स्थाने तद् युक्तम् इत्यर्थः।
अथवा विषयविशेषणं स्थाने इति, युक्तो हर्षादिविषयो भगवान्। यत ईश्वरः सर्वात्मा सर्वभूतसुहृत् च इति।
तथा अनुरज्यते अनुरागं च उपैति तत् च विषये इति व्याख्येयम्। किं च रक्षांसि भीतानि भयाविष्टानि दिशो द्रवन्ति गच्छन्ति तत् च स्थाने विषये। सर्वे नमस्यन्ति नमस्कुर्वन्ति च सिद्धसङ्घाः सिद्धानां समुदायाः कपिलादीनां तत् च स्थाने॥ 36॥
यह उचित ही है। वह क्या? कि हे हृषीकेश! आपकी कीर्तिसे अर्थात् आपकी महिमाका कीर्तन और श्रवण करनेसे जो जगत् हर्षित हो रहा है सो उचित ही है।
अथवा “स्थाने” यह शब्द विषयका विशेषण भी समझा जा सकता है। भगवान् हर्ष आदिके विषय हैं, यह मानना भी ठीक ही है; क्योंकि ईश्वर सबका आत्मा और सब भूतोंका सुहृद् है।
यहाँ ऐसी व्याख्या करनी चाहिये कि जगत् जो भगवान्में अनुराग—प्रेम करता है, यह उसका अनुराग करना उचित विषयमें ही है तथा राक्षसगण भयसे युक्त हुए सब दिशाओंमें भाग रहे हैं, यह भी ठीक-ठिकानेकी ही बात है। एवं समस्त कपिलादि सिद्धोंके समुदाय जो नमस्कार कर रहे हैं, यह भी उचित विषयमें ही है॥ 36॥
भगवतो हर्षादिविषयत्वे हेतुं दर्शयति—
भगवान् हर्षादि भावोंके योग्य स्थान किस प्रकार हैं? इसमें कारण दिखाते हैं—
कस्मात् च हेतोः ते तुभ्यं न नमेरन् न नमस्कुर्युः हे महात्मन् गरीयसे गुरुतराय यतो ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य अपि आदिकर्ता कारणम् अतः तस्माद् आदिकर्त्रे कथम् एते न नमस्कुर्युः। अतो हर्षादीनां नमस्कारस्य च स्थानं त्वम् अर्हो विषय इत्यर्थः।
हे अनन्त देवेश जगन्निवास त्वम् अक्षरं तत् परं यद् वेदान्तेषु श्रूयते।
किं तत्, सद् असद् विद्यमानम् असत् च यत्र नास्ति इति बुद्धिः ते उपधानभूते सदसती यस्य अक्षरस्य, यद्द्वारेण सद् असद् इति उपचर्यते। परमार्थतः तु सदसतः परं तद् यद् अक्षरं वेदविदो वदन्ति तत् त्वम् एव न अन्यद् इति अभिप्रायः॥ 37॥
हे महात्मन्! आप जो अतिशय गुरुतर हैं अर्थात् सबसे बड़े हैं, उनको ये सब किसलिये नमस्कार न करें; क्योंकि आप हिरण्यगर्भके भी आदिकर्ता— कारण हैं, अतः आप आदिकर्ताको कैसे नमस्कार न करें। अभिप्राय यह कि उपर्युक्त कारणसे आप हर्षादिके और नमस्कारके योग्य पात्र हैं।
हे अनन्त! हे देवेश! हे जगन्निवास! वह परम अक्षर (ब्रह्म) आप ही हैं, जो वेदान्तोंमें सुना जाता है।
वह क्या है? सत् और असत्—जो विद्यमान है वह सत् और जिसमें “नहीं है” ऐसी बुद्धि होती है वह असत् है। वे दोनों सत् और असत् जिस अक्षरकी उपाधि हैं, जिनके कारण वह ब्रह्म उपचारसे “सत् और असत्” कहा जाता है; परंतु वास्तवमें जो सत् और असत् दोनोंसे परे है, जिसको वेदवेत्ता लोग अक्षर कहते हैं वह ब्रह्म भी आप ही हैं। अभिप्राय यह कि आपसे अतिरिक्त दूसरा कोई नहीं है॥ 37॥
पुनः अपि स्तौति—
अर्जुन फिर भी स्तुति करता है—
त्वम् आदिदेवो जगतः स्त्रष्टृत्वात् पुरुषः पुरि शयनात्, पुराणः चिरन्तनः त्वम् एव अस्य विश्वस्य परं प्रकृष्टं निधानं निधीयते अस्मिन् जगत् सर्वं महाप्रलयादौ इति।
किं च वेत्ता असि वेदिता असि सर्वस्य एव वेद्यजातस्य। यत् च वेद्यं वेदनार्हं तत् च असि। परं च धाम परमं पदं वैष्णवम्। त्वया ततं व्याप्तं विश्वं समस्तम् अनन्तरूप अन्तो न विद्यते तव रूपाणाम्॥ 38॥
आप जगत्के रचयिता होनेके कारण आदिदेव हैं और शरीररूप पुरमें रहनेके कारण सनातन पुरुष हैं तथा आप ही इस विश्वके परम उत्तम स्थान हैं अर्थात् महाप्रलयादिमें समस्त जगत् जिसमें स्थित होता है वह (जगत्का आश्रय) आप ही हैं।
तथा समस्त जाननेयोग्य वस्तुओंके आप जाननेवाले हैं और जो जाननेयोग्य हैं वह भी आप ही हैं। आप ही परम धाम—परम वैष्णवपद हैं। हे अनन्तरूप! समस्त विश्व आपसे परिपूर्ण है—व्याप्त है। आपके रूपोंका अन्त नहीं है॥ 38॥
किं च—
तथा—
वायुः त्वं यमः च अग्निः वरुणः अपां पतिः शशाङ्कः चन्द्रमाः प्रजापतिः त्वं कश्यपादिः प्रपितामहः च पितामहस्य अपि पिता प्रपितामहो ब्राह्मणः अपि पिता इत्यर्थः। नमो नमः ते तुभ्यम् अस्तु सहस्त्रकृत्वः पुनः च भूयः अपि नमो नमः ते।
बहुशो
नमस्कारक्रियाभ्यासावृत्तिगणनं कृत्वसुचा उच्यते। पुनः च भूयः अपि इति श्रद्धाभक्त्यतिशयाद् अपरितोषम् आत्मनो दर्शयति॥ 39॥
आप ही वायु, यम, अग्नि, जलके राजा वरुण, चन्द्रमा और कश्यपादि प्रजापति हैं और आप ही पितामहके भी पिता प्रपितामह हैं अर्थात् ब्रह्माके भी पिता हैं। आपको हजारों बार नमस्कार हो, नमस्कार हो; फिर भी बारंबार आपको नमस्कार हो, नमस्कार हो।
सहस्त्र शब्दसे “कृत्वसुच्” प्रत्यय कर देनेसे अनेकों बार नमस्कार क्रियाके अभ्यास और आवृत्तिकी गणनाका प्रतिपादन हो जाता है; परंतु फिर भी “पुनश्च” “भूयोऽपि” इन शब्दोंसे अर्जुन अतिशय श्रद्धा और भक्तिके कारण “नमस्कार” करता-करता “मैं तृप्त नहीं हुआ हूँ” ऐसा अपना भाव दिखलाता है॥ 39॥
तथा—
तथा—
नमः पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि तुभ्यम् अथ पृष्ठतः ते पृष्ठतः अपि च ते। नमः अस्तु ते सर्वत एव सर्वासु दिक्षु सर्वत्र स्थिताय हे सर्व अनन्तवीर्यामितविक्रमः अनन्तं वीर्यम् अस्य अमितो विक्रमः अस्य।
वीर्यं सामर्थ्यं विक्रमः पराक्रमः। वीर्यवान् अपि कश्चित् शस्त्रादिविषये न पराक्रमते मन्दपराक्रमो वा। त्वं तु अनन्तवीर्यः अमितविक्रमः च इति अनन्तवीर्यामितविक्रमः।
सर्वं समस्तं जगत् समाप्नोषि सम्यग् एकेन आत्मना व्याप्नोषि यतः तस्माद् असि भवसि सर्वः, त्वया विना भूतं न किञ्चिद् अस्ति इत्यर्थः॥ 40॥
आपको आगेसे अर्थात् पूर्वदिशामें और पीछेसे भी नमस्कार है। हे सर्वरूप! आपको सब ओरसे नमस्कार है अर्थात् सर्वत्र स्थित हुए आपको सब दिशाओंमें नमस्कार है। आप अनन्तवीर्य और अपार पराक्रमवाले हैं।
वीर्य सामर्थ्यको कहते हैं और विक्रम पराक्रमको। कोई व्यक्ति सामर्थ्यवान् होकर भी शस्त्रादि चलानेमें पराक्रम नहीं दिखा सकता, अथवा मन्दपराक्रमी होता है। परंतु आप तो अनन्तवीर्य और अमित पराक्रमसे युक्त हैं। इसलिये आप अनन्तवीर्य और अमितपराक्रमी हैं।
आप अपने एक स्वरूपसे सारे जगत्को व्याप्त किये हुए स्थित हैं, इसलिये आप सर्वरूप हैं, अर्थात् आपसे अतिरिक्त कुछ भी नहीं है॥ 40॥
यतः अहं त्वन्माहात्म्यापरिज्ञानापराधी अतः—
क्योंकि मैं आपकी महिमाको न जाननेका अपराधी रहा हूँ, इसलिये—
सखा समानवया इति मत्वा ज्ञात्वा विपरीत-बुद्ध्या प्रसभम् अभिभूय प्रसह्यं यद् उक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखे इति च अजानता अज्ञानिना मूढेन। किम् अजानता, इति आह महिमानं माहात्म्यं तव इदम् ईश्वरस्य विश्वरूपम्।
तव इदं महिमानम् अजानता इति वैयधिकरण्येन सम्बन्धः। तव इमम् इति पाठो यदि अस्ति तदा सामानाधिकरण्यम् एव।
मया प्रमादाद् विक्षिप्तचित्ततया प्रणयेन वा अपि प्रणयो नाम स्नेहनिमित्तो विश्रम्भः तेन अपि कारणेन यद् उक्तवान् अस्मि॥ 41॥
आपकी महिमाको अर्थात् आप ईश्वरके इस विश्वरूपको न जाननेवाले मुझ मूढ़द्वारा विपरीत बुद्धिसे आपको मित्र—समान अवस्थावाला समझकर जो अपमानपूर्वक हठसे हे कृष्ण! हे यादव! हे सखे! इत्यादि वचन कहे गये हैं—
“तव इदं महिमानम् अजानता” इस पाठमें “इदम्” शब्द नपुंसक लिङ्ग है और “महिमानम्” शब्द पुंल्लिङ्ग है, अतः इनका आपसमें वैयधिकरण्यसे विशेष्य-विशेषणभाव-सम्बन्ध है। यदि “इदम्” की जगह “इमम्” पाठ हो तो सामानाधिकरण्यसे सम्बन्ध हो सकता है।
इसके सिवा प्रमादसे यानी विक्षिप्तचित्त होनेके कारण अथवा प्रणयसे भी—स्नेहनिमित्तक विश्वासका नाम प्रणय है, उसके कारण भी मैंने जो कुछ कहा है॥ 41॥
यत् च अवहासार्थं परिहासप्रयोजनाय असत्कृतः परिभूतः असि भवसि, क्व, विहारशय्या-सनभोजनेषु, विहरणं विहारः पादव्यायामः, शयनं शय्या, आसनम् आस्थायिका, भोजनम् अदनम् इति एतेषु विहारशय्यासनभोजनेषु। एकः परोक्षः सन् असत्कृतः असि परिभूतः असि अथवा अपि हे अच्युत तत् समक्षं तत् शब्दः क्रियाविशेषणार्थः प्रत्यक्षं वा असत्कृतः असि तत् सर्वम् अपराधजातं क्षामये क्षमां कारये त्वाम् अहम् अप्रमेयं प्रमाणातीतम्॥ 42॥
तथा जो हँसीके लिये भी आप मुझसे असत्कृत— अपमानित हुए हैं; कहाँ? विहार, शय्या, आसन और भोजनादिमें। विचरनारूप पैरोंसे चलने-फिरनेकी क्रियाका नाम विहार है, शयनका नाम शय्या है, स्थित होने-बैठनेका नाम आसन है और भक्षण करनेका नाम भोजन है। इन सब क्रियाओंके करते समय (मुझसे) अकेलेमें—आपके पीछे अथवा आपके सामने आपका जो कुछ अपमान—तिरस्कार हुआ है; हे अच्युत! उस समस्त अपराधोंके समुदायको मैं आप अप्रमेयसे अर्थात् प्रमाणातीत परमेश्वरसे क्षमा कराता हूँ। “समक्षम्” शब्दके पहलेका “तत्” शब्द क्रियाविशेषण है॥ 42॥
यतः त्वम्—
क्योंकि आप—
पिता असि जनयिता असि लोकस्य प्राणिजातस्य चराचरस्य स्थावरजङ्गमस्य, न केवलं त्वम् अस्य जगतः पिता पूज्यः च पूजार्हो यतो गुरुः गरीयान् गुरुतरः।
कस्माद् गुरुतरः त्वम् इति आह—
न च त्वत्समः त्वत्तुल्यः अन्यः अस्ति। न हि ईश्वरद्वयं सम्भवति अनेकेश्वरत्वे व्यवहारानुपपत्तेः। त्वत्सम एव तावद् अन्यो न सम्भवति कुत एव अन्यः अभ्यधिकः स्यात्। लोकत्रये अपि सर्वस्मिन् अप्रतिमप्रभाव।
प्रतिमीयते यया सा प्रतिमा, न विद्यते प्रतिमा यस्य तव प्रभावस्य स त्वम् अप्रतिम-प्रभावः, हे अप्रतिमप्रभाव निरतिशयप्रभाव इत्यर्थः॥ 43॥
इस स्थावर-जंगमरूप समस्त जगत्के यानी प्राणिमात्रके उत्पन्न करनेवाले पिता हैं। केवल पिता ही नहीं, आप पूजनीय भी हैं, क्योंकि आप बड़े-से-बड़े गुरु हैं।
आप कैसे गुरुतर हैं सो (अर्जुन) बतलाता है—
हे अप्रतिमप्रभाव! सारी त्रिलोकीमें आपके समान दूसरा कोई नहीं है; क्योंकि अनेक ईश्वर मान लेनेपर व्यवहार सिद्ध नहीं हो सकता। इसलिये ईश्वर दो नहीं हो सकते। जब कि सारे त्रिभुवनमें आपके समान ही दूसरा कोई नहीं है, फिर अधिक तो कोई हो ही कैसे सकता है?
जिससे किसी वस्तुकी समानता की जाय उसका नाम “प्रतिमा” है, जिन आपके प्रभावकी कोई प्रतिमा नहीं है, वह आप अप्रतिमप्रभाव हैं। इस प्रकार हे अप्रतिमप्रभाव! अर्थात् हे निरतिशयप्रभाव!॥ 43॥
यत एवम्—
जब कि यह बात है—
तस्मात् प्रणम्य नमस्कृत्य प्रणिधाय प्रकर्षेण नीचैः धृत्वा कायं शरीरं प्रसादये प्रसादं कारये त्वाम् अहम् ईशम् ईशितारम् ईड्यं स्तुत्यम्। त्वं पुनः पुत्रस्य अपराधं पिता यथा क्षमते सर्वं सखा इव च सख्युः अपराधं यथा वा प्रियाया अपराधं प्रियः क्षमते एवम् अर्हसि हे देव सोढुं प्रसहितुं क्षन्तुम् इत्यर्थः॥ 44॥
इसीलिये मैं अपने शरीरको भली प्रकार नीचा करके अर्थात् आपके चरणोंमें रखकर प्रणाम करके स्तुति करनेयोग्य शासन-कर्ता आप ईश्वरको प्रसन्न करता हूँ। अर्थात् आपसे अनुग्रह कराता हूँ। जैसे पुत्रका समस्त अपराध पिता क्षमा करता है तथा जैसे मित्रका अपराध मित्र अथवा प्रियाका अपराध प्रिय (पति) क्षमा करता है—सहन करता है, वैसे ही हे देव! आपको भी (मेरे समस्त अपराधोंको सर्वथा) सहन करना अर्थात् क्षमा करना उचित है॥ 44॥
अदृष्टपूर्वं न कदाचिद् अपि दृष्टपूर्वम् इदं विश्वरूपं तव मया अन्यैः वा तद् अहं दृष्ट्वा हृषितः अस्मि भयेन च प्रव्यथितं मनो मे।
अतः तद् एव मे मम दर्शय हे देव रूपं यद् मत्सखं प्रसीद देवेश जगन्निवास जगतो निवासो जगन्निवासो हे जगन्निवास॥ 45॥
आपके जिस विश्वरूपको मैंने या अन्य किसीने पहले कभी नहीं देखा, ऐसे पहले न देखे हुए इस रूपको देखकर मैं हर्षित हो रहा हूँ। तथा साथ ही मेरा मन भयसे व्याकुल भी हो रहा है।
इसलिये हे देव! मुझे अपना वही रूप दिखलाइये जो मेरा मित्ररूप है। हे देवेश! हे जगन्निवास! आप प्रसन्न होइये। जगत्के निवासस्थानका नाम जगन्निवास है॥ 45॥
किरीटिनं किरीटवन्तं तथा गदिनं गदावन्तं चक्रहस्तम् इच्छामि त्वां प्रार्थये त्वां द्रष्टुम् अहं तथा एव पूर्ववद् इत्यर्थः।
यत एवं तस्मात् तेन एव रूपेण वसुदेवपुत्र-रूपेण चतुर्भुजेन सहस्त्रबाहो वार्तमानिकेन विश्वरूपेण भव विश्वमूर्ते उपसंहृत्य विश्वरूपं तेन एव रूपेण वसुदेवपुत्ररूपेण भव इत्यर्थः॥ 46॥
मैं आपको वैसे ही अर्थात् पहलेहीकी भाँति सिरपर मुकुट धारण किये, हाथोंमें गदा और चक्र लिये हुए देखना चाहता हूँ।
जब कि यह बात है तो हे सहस्त्रबाहो! हे विश्वमूर्ते! अर्थात् वर्तमान विश्वरूपसे (युक्त) भगवन्! आप उसी अपने वसुदेव-पुत्ररूप चतुर्भुज-स्वरूपसे युक्त होइये। अर्थात् इस विश्वरूपका उपसंहार करके आप वसुदेव-पुत्र—श्रीकृष्णके स्वरूपसे स्थित होइये॥ 46॥
अर्जुनं भीतम् उपलभ्य उपसंहृत्य विश्वरूपं प्रियवचनेन आश्वासयन्—
अर्जुनको
भयभीत
देखकर,
विश्वरूपका उपसंहार करके प्रिय वचनोंसे धैर्य देते हुए श्रीभगवान् बोले—
मया प्रसन्नेन प्रसादो नाम त्वयि अनुग्रहबुद्धिः तद्वता प्रसन्नेन मया तव हे अर्जुन इदं पदं रूपं विश्वरूपं दर्शितम् आत्मयोगाद् आत्मन ऐश्वर्यस्य सामर्थ्यात् तेजोमयं तेजःप्रायं विश्वं समस्तम् अनन्तम् अन्तरहितम् आदौ भवम् आद्यं यद् रूपम् मे मम त्वदन्येन त्वत्तः अन्येन केनचिद् न दृष्टपूर्वम्॥ 47॥
हे अर्जुन! प्रसन्न हुए मुझ परमात्माने—तुझपर जो अनुग्रहबुद्धि है उसका नाम प्रसाद है, उससे युक्त मुझ परमेश्वरने—अपने ऐश्वर्यकी सामर्थ्यसे यह परम श्रेष्ठ तेजोमय—तेजसे परिपूर्ण अनन्त—अन्तरहित सबसे पहले होनेवाला अनादि विश्वरूप तुझे दिखाया है, जो मेरा रूप तेरे सिवा पहले और किसीसे भी नहीं देखा गया॥ 47॥
आत्मनो मम रूपदर्शनेन कृतार्थ एव त्वं संवृत्त इति तत् स्तौति—
मेरे रूपका दर्शन करके तू निःसंदेह कृतार्थ हो गया है। इस प्रकार उस रूप-दर्शनकी स्तुति करते हैं—
न वेदयज्ञाध्ययनैः न दानैः चतुर्णाम् अपि वेदानाम् अध्ययनैः यथावद् यज्ञाध्ययनैः च।
वेदाध्ययनैः एव यज्ञाध्ययनस्य सिद्धत्वात् पृथग्
यज्ञाध्ययनग्रहणं
यज्ञविज्ञानोप-लक्षणार्थम्।
तथा न दानैः तुलापुरुषादिभिः न च क्रियाभिः अग्निहोत्रादिभिः श्रौतादिभिः न अपि तपोभिः उग्रैः चान्द्रायणादिभिः उग्रैः घोरैः एवंरूपो यथादर्शितं विश्वरूपं यस्य सः अहम् एवंरूपः शक्यो न शक्यः अहं नृलोके मनुष्यलोके द्रष्टुं त्वदन्येन त्वत्तः अन्येन कुरुप्रवीर॥ 48॥
न तो वेद और यज्ञोंके अध्ययनद्वारा अर्थात् न तो चारों वेदोंका यथावत् अध्ययन करनेसे और न यज्ञोंका अध्ययन करनेसे ही (मैं दर्शन दे सकता हूँ)।
वेदोंके अध्ययनसे ही यज्ञोंका अध्ययन सिद्ध हो सकता था, उसपर भी जो अलग यज्ञोंके अध्ययनका ग्रहण है, वह यज्ञविषयक विशेष विज्ञानके उपलक्षणके लिये है।
वैसे ही न मनुष्यके बराबर तोलकर सुवर्णादि दान करनेसे, न श्रौत-स्मार्तादि अग्निहोत्ररूप क्रियाओंसे और न चान्द्रायण आदि उग्र तपोंसे ही मैं अपने ऐसे रूपका दर्शन दे सकता हूँ। हे कुरुप्रवीर! जैसा विश्वरूप तुझे दिखाया गया है वैसा मैं तेरे सिवा इस मनुष्यलोकमें और किसीके द्वारा नहीं देखा जा सकता॥ 48॥
मा ते व्यथा मा भूत् ते भयं मा च विमूढभावो विमूढचित्तता दृष्ट्वा उपलभ्य रूपं घोरम् ईदृग् यथादर्शितं मम इदम्। व्यपेतभीः विगतभयः प्रीतमनाः च सन् पुनः भूयः त्वं तद् एव चतुर्भुजं शङ्खचक्रगदाधरं तव इष्टं रूपम् इदं प्रपश्य॥ 49॥
जैसा पहले दिखाया जा चुका है, वैसे मेरे इस घोर रूपको देखकर तुझे भय न होना चाहिये और विमूढभाव अर्थात् चित्तकी मूढावस्था भी नहीं होनी चाहिये। तू भयरहित और प्रसन्नमन हुआ वही अपना इष्ट यह शङ्ख-चक्र-गदाधारी चतुर्भुजरूप फिर भी देख॥ 49॥
संजय बोले—
इति एवम् अर्जुनं वासुदेवः तथा भूतं वचनम् उक्त्वा स्वकं वसुदेवगृहे जातं रूपं दर्शयामास दर्शितवान्। भूयः पुनः आश्वासयामास च आश्वासितवान् च भीतम् एनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुः प्रसन्नदेहो महात्मा॥ 50॥
इस प्रकार भगवान् वासुदेवने पूर्वोक्त वचन कहकर अर्जुनको अपना—वसुदेवके घरमें प्रकट हुआ रूप दिखलाया। फिर सौम्यमूर्ति होकर अर्थात् प्रसन्न देहसे युक्त होकर महात्मा कृष्णने इस भयभीत अर्जुनको पुनः-पुनः धैर्य दिया॥ 50॥
अर्जुन बोले—
दृष्ट्वा इदं मानुषं रूपं मत्सखं प्रसन्नं तव सौम्यं जनार्दन इदानीम् अधुना अस्मि संवृत्तः सञ्जातः किं सचेताः प्रसन्नचित्तः प्रकृतिं स्वभावं गतः च अस्मि॥ 51॥
हे जनार्दन! अब मैं अपने मित्रकी आकृतिमें आपके इस प्रसन्नमुख सौम्य मानुषरूपको देखकर सचेता यानी प्रसन्नचित्त हुआ हूँ और अपनी प्रकृतिको— वास्तविक स्थितिको प्राप्त हुआ हूँ॥ 51॥
श्रीभगवान् बोले—
सुदुर्दर्शं सुष्ठ ु दुःखेन दर्शनम् अस्य इति सुदुर्दर्शम् इदं रूपं दृष्टवानसि यद् मम। देवा अपि अस्य मम रूपस्य नित्यं सर्वदा दर्शनकाङ्क्षिणः, दर्शनेप्सवः अपि न त्वम् इव दृष्टवन्तो न द्रक्ष्यन्ति च इति अभिप्रायः॥ 52॥
मेरे जिस रूपको तूने देखा है, वह बड़ा दुर्दर्श है अर्थात् जिसका दर्शन बड़ी कठिनतासे हो, ऐसा है। देवता लोग भी मेरे इस रूपका दर्शन करनेकी सदा इच्छा करते हैं। अभिप्राय यह है कि दर्शनकी इच्छा करते हुए भी उन्होंने तेरी भाँति (मेरा रूप) देखा नहीं है और देखेंगे भी नहीं॥ 52॥
कस्मात्
किस लिये?—
न अहं वेदैः ऋग्यजुःसामाथर्ववेदैः चतुर्भिः अपि न तपसा उग्रेण चान्द्रायणादिना न दानेन गोभूहिरण्यादिना न च इज्यया यज्ञेन पूजया वा शक्य एवंविधो यथादर्शितप्रकारो द्रष्टुं दृष्टवान् असि मां यथा त्वम्॥ 53॥
जिस प्रकार मुझे तूने देखा है ऐसे पहले दिखलाये हुए रूपवाला मैं न तो ऋक्, यजु, साम और अथर्व आदि चारों वेदोंसे, न चान्द्रायण आदि उग्र तपोंसे, न गौ, भूमि तथा सुवर्ण आदिके दानसे और न यजनसे ही देखा जा सकता हूँ अर्थात् यज्ञ या पूजासे भी मैं (इस प्रकार) नहीं देखा जा सकता॥ 53॥
कथं पुनः शक्य इति उच्यते—
तो फिर आपके दर्शन किस प्रकार हो सकते हैं? इसपर कहते हैं—
भक्त्या तु किंविशिष्टया इति आह—
अनन्यया अपृथग्भूतया भगवतः अन्यत्र पृथग् न कदाचिद् अपि या भवति सा तु अनन्यभक्तिः सर्वैः अपि करणैः वासुदेवाद् अन्यद् न उपलभ्यते यया सा अनन्यभक्तिः तया भक्त्या शक्यः अहम् एवंविधो विश्वरूपप्रकारो हे अर्जुन ज्ञातुं शास्त्रतो न केवलं ज्ञातुं शास्त्रतो द्रष्टुं च साक्षात्कर्तुं तत्त्वेन तत्त्वतः प्रवेष्टुं च मोक्षं च गन्तुं परन्तप॥ 54॥
भक्तिसे दर्शन हो सकते हैं, सो किस प्रकारकी भक्तिसे हो सकते हैं, यह बतलाते हैं—
हे अर्जुन! अनन्य भक्तिसे अर्थात् जो भगवान्को छोड़कर अन्य किसी पृथक् वस्तुमें कभी भी नहीं होती वह अनन्य भक्ति है एवं जिस भक्तिके कारण (भक्तिमान् पुरुषको) समस्त इन्द्रियोंद्वारा एक वासुदेव परमात्माके अतिरिक्त अन्य किसीकी भी उपलब्धि नहीं होती, वह अनन्य भक्ति है। ऐसी अनन्य भक्तिद्वारा इस प्रकारके रूपवाला अर्थात् विश्वरूपवाला मैं परमेश्वर शास्त्रोंद्वारा जाना जा सकता हूँ। केवल शास्त्रोंद्वारा जाना जा सकता हूँ इतना ही नहीं, हे परन्तप! तत्त्वसे देखा भी जा सकता हूँ अर्थात् साक्षात् भी किया जा सकता हूँ और प्राप्त भी किया जा सकता हूँ अर्थात् मोक्ष भी प्राप्त करा सकता हूँ॥ 54॥
अधुना सर्वस्य गीताशास्त्रस्य सारभूतः अर्थो निःश्रेयसार्थः अनुष्ठेयत्वेन समुच्चित्य उच्यते—
अब समस्त गीताशास्त्रका सारभूत अर्थ संक्षेप-में कल्याणप्राप्तिके लिये कर्तव्यरूपसे बतलाया जाता है—
मत्कर्मकृद् मदर्थं कर्म मत्कर्म तत्करोति इति मत्कर्मकृत्। मत्परमः करोति भृत्यः स्वामिकर्म न तु आत्मनः परमा प्रेत्य गन्तव्या गतिः इति स्वामिनं प्रतिपद्यते, अयं तु मत्कर्मकृद् माम् एव परमां गतिं प्रतिपद्यते इति मत्परमः अहं परमः परा गतिः यस्य सः अयं मत्परमः।
तथा मद्भक्तो माम् एव सर्वप्रकारैः सर्वात्मना सर्वोत्साहेन भजते इति मद्भक्तः।
सङ्गवर्जितो
धनपुत्रमित्रकलत्रबन्धुवर्गेषु सङ्गवर्जितः सङ्गः प्रीतिः स्नेहः तद्वर्जितः।
निर्वैरो निर्गतवैरः सर्वभूतेषु शत्रुभावरहित आत्मनः अत्यन्तापकारप्रवृत्तेषु अपि।
य ईदृशो मद्भक्तः स माम् एति अहम् एव तस्य परा गतिः न अन्या गतिः काचिद् भवति अयं तव उपदेश इष्टो मया उपदिष्टो हे पाण्डव इति॥ 55॥
जो मुझ परमेश्वरके लिये कर्म करनेवाला है और मेरे ही परायण है—सेवक स्वामीके लिये कर्म करता है, परंतु मरनेके पश्चात् पानेयोग्य अपनी परमगति उसे नहीं मानता और यह तो मेरे लिये ही कर्म करनेवाला और मुझे ही अपनी परमगति समझनेवाला होता है, इस प्रकार जिसकी परमगति मैं ही हूँ ऐसा जो मत्परायण है।
तथा मेरा ही भक्त है अर्थात् जो सब प्रकारसे सब इन्द्रियोंद्वारा सम्पूर्ण उत्साहसे मेरा ही भजन करता है, ऐसा मेरा भक्त है।
तथा जो धन, पुत्र, मित्र, स्त्री और बन्धुवर्गमें सङ्ग—प्रीति—स्नेहसे रहित है।
तथा सब भूतोंमें वैरभावसे रहित है अर्थात् अपना अत्यन्त अनिष्ट करनेकी चेष्टा करनेवालोंमें भी जो शत्रुभावसे रहित है।
ऐसा जो मेरा भक्त है, हे पाण्डव! वह मुझे पाता है अर्थात् मैं ही उसकी परमगति हूँ, उसकी दूसरी कोई गति कभी नहीं होती। यह मैंने तुझे तेरे जाननेके लिये इष्ट उपदेश दिया है॥ 55॥