कर्मयोग
सम्बन्ध64 paragraphs · खोलें
शास्त्रस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयभूते द्वे बुद्धी भगवता निर्दिष्टे, साङ्ख्ये बुद्धिः योगे बुद्धिः इति च।
तत्र “प्रजहाति यदा कामान्” इति आरभ्य आ-अध्यायपरिसमाप्तेः साङ्ख्यबुद्ध्याश्रितानां सन्न्यासं कर्तव्यम् उक्त्वा तेषां तन्निष्ठतया एव च कृतार्थता उक्ता—“एषा ब्राह्मी स्थितिः” इति।
अर्जुनाय च “कर्मण्येवाधिकारस्ते” “मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि” इति कर्म एव कर्तव्यम् उक्तवान् योगबुद्धिम् आश्रित्य, न तत एव श्रेयःप्राप्तिम् उक्तवान्।
तद् एतद् आलक्ष्य पर्याकुलीभूतबुद्धिः अर्जुन उवाच—
कथं भक्ताय श्रेयोऽर्थिने यत् साक्षात् श्रेयःसाधनं साङ्ख्यबुद्धिनिष्ठां श्रावयित्वा मां कर्मणि दृष्टानेकानर्थयुक्ते पारम्पर्येण अपि अनैकान्तिकश्रेयःप्राप्तिफले नियुञ्ज्याद् इति युक्तः पर्याकुलीभावः अर्जुनस्य।
तदनुरूपः च प्रश्नः “ज्यायसी चेत्” इत्यादिः।
प्रश्नापाकरणवाक्यं च भगवता उक्तं यथोक्तविभागविषये शास्त्रे।
केचित् तु अर्जुनस्य प्रश्नार्थम् अन्यथा कल्पयित्वा तत्प्रतिकूलं भगवतः प्रतिवचनं वर्णयन्ति। यथा च आत्मना सम्बन्धग्रन्थे गीतार्थो निरूपितः तत्प्रतिकूलं च इह पुनः प्रश्नप्रतिवचनयोः अर्थं निरूपयन्ति।
कथम्, तत्र सम्बन्धग्रन्थे तावत्—सर्वेषाम् आश्रमिणां ज्ञानकर्मणोः समुच्चयो गीताशास्त्रे निरूपितः अर्थ इति उक्तम्, पुनः विशेषितं च यावज्जीवश्रुतिचोदितानि कर्माणि परित्यज्य केवलाद् एव ज्ञानाद् मोक्षः प्राप्यते इति एतद् एकान्तेन एव प्रतिषिद्धम् इति।
इह तु आश्रमविकल्पं दर्शयता यावज्जीव-श्रुतिचोदितानाम् एव कर्मणां परित्याग उक्तः।
तत् कथम् ईदृशं विरुद्धम् अर्थम् अर्जुनाय ब्रूयात् भगवान्, श्रोता वा कथं विरुद्धम् अर्थम् अवधारयेत्।
तत्र एतत् स्याद् गृहस्थानाम् एव श्रौतकर्म-परित्यागेन केवलाद् एव ज्ञानाद् मोक्षः प्रतिषिध्यते न तु आश्रमान्तराणाम् इति।
एतद् अपि पूर्वोत्तरविरुद्धम् एव। कथम्, सर्वाश्रमिणां ज्ञानकर्मणोः समुच्चयो गीता-शास्त्रे निश्चितः अर्थ इति प्रतिज्ञाय इह कथं तद्विरुद्धं केवलाद् एव ज्ञानाद् मोक्षं ब्रूयाद् आश्रमान्तराणाम्।
अथ मतं श्रौतकर्मापेक्षया एतद् वचनं केवलाद्
एव
ज्ञानात्
श्रौतकर्मरहिताद् गृहस्थानां मोक्षः प्रतिषिध्यते इति। तत्र गृहस्थानां विद्यमानम् अपि स्मार्तं कर्म अविद्यमानवद् उपेक्ष्य ज्ञानाद् एव केवलाद् न मोक्ष इति उच्यते इति।
एतद् अपि विरुद्धम्। कथम्, गृहस्थस्य एव स्मार्तकर्मणा समुच्चिताद् ज्ञानाद् मोक्षः प्रतिषिध्यते न तु आश्रमान्तराणाम् इति कथं विवेकिभिः शक्यम् अवधारयितुम्।
किं च यदि मोक्षसाधनत्वेन स्मार्तानि कर्माणि ऊर्ध्वर‘तसां समुच्चीयन्ते तथा गृहस्थस्य अपि इष्यतां स्मार्तैः एव समुच्चयो न श्रौतैः।
अथ श्रौतैः स्मार्तैः च गृहस्थस्य एव समुच्चयो मोक्षाय ऊर्ध्वर‘तसां तु स्मार्तकर्ममात्रसमुच्चिताद् ज्ञानाद् मोक्ष इति।
तत्र एवं सति गृहस्थस्य आयासबाहुल्यं श्रौतं स्मार्तं च बहुदुःखरूपं कर्म शिरसि अरोपितं स्यात्।
अथ गृहस्थस्य एव आयासबाहुल्यकारणाद् मोक्षः स्याद् न आश्रमान्तराणां श्रौतनित्यकर्म-रहितत्वाद् इति।
तद् अपि असत्। सर्वोपनिषत्सु इतिहास-पुराणयोगशास्त्रे च ज्ञानाङ्गत्वेन मुमुक्षोः सर्व-कर्मसन्न्यासविधानाद् आश्रमविकल्पसमुच्चय-विधानात् च श्रुतिस्मृत्योः।
सिद्धः तर्हि सर्वाश्रमिणां ज्ञानकर्मणोः समुच्चयः।
न, मुमुक्षोः सर्वकर्मसन्न्यासविधानात्।
“व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति।” (बृह0 उ0 3। 5। 1) “तस्मात्सन्न्यासमेषां तपसामतिरिक्तमाहुः।” (ना0 उ0 2। 79) “न्यास एवात्यरेचयत्” (ना0 उ0 2। 78) इति “न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेऽमृतत्वमानशुः” (ना0 उ0 2। 12) इति च। “ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्” (जाबा0 उ0 4) इत्याद्याः श्रुतयः। त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज। उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तत्त्यज॥ संसारमेव
निःसारं
दृष्ट्वा
सारदिदृक्षया। प्रव्रजन्त्यकृतोद्वाहाः
परं
वैराग्यमाश्रिताः॥ इति बृहस्पतिः अपि कचं प्रति। कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते। तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः॥
(महा0 शान्ति0 241। 7) इति शुकानुशासनम्।
इह अपि “सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्य” इत्यादि।
मोक्षस्य
च
अकार्यत्वाद्
मुमुक्षोः कर्मानर्थक्यम्।
नित्यानि प्रत्यवायपरिहारार्थम् अनुष्ठेयानि इति चेत्।
न, असन्न्यासिविषयत्वात् प्रत्यवायप्राप्तेः, न हि अग्निकार्याद्यकरणात् सन्न्यासिनः प्रत्यवायः कल्पयितुं
शक्यो
यथा
ब्रह्मचारिणाम् असन्न्यासिनाम् अपि कर्मिणाम्।
न तावद् नित्यानां कर्मणाम् अभावाद् एव भावरूपस्य प्रत्यवायस्य उत्पत्तिः कल्पयितुं शक्या “कथमसतः सज्जायेत” (छा0 उ0 6। 2। 2) इति असतः सज्जन्मासम्भवश्रुतेः।
यदि विहिताकरणाद् असम्भाव्यम् अपि प्रत्यवायं ब्रूयाद् वेदः तदा अनर्थकरो वेदः अप्रमाणम् इति उक्तं स्यात्।
विहितस्य करणाकरणयोः दुःखमात्र-फलत्वात्।
तथा च कारकं शास्त्रं न ज्ञापकम् इति अनुपपन्नार्थं कल्पितं स्यात्। न च एतद् इष्टम्।
तस्माद् न सन्न्यासिनां कर्माणि अतो ज्ञानकर्मणोः समुच्चयानुपपत्तिः।
“ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिः” इति। अर्जुनस्य प्रश्नानुपपत्तेः च।
यदि हि भगवता द्वितीये अध्याये ज्ञानं कर्म च समुच्चयेन त्वया अनुष्ठेयम् इति उक्तं स्यात् ततः अर्जुनस्य प्रश्नः अनुपपन्नो “ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिः जनार्दन” इति।
अर्जुनाय चेद् बुद्धिकर्मणी त्वया अनुष्ठेये इति उक्ते या कर्मणो ज्यायसी बुद्धिः सा अपि उक्ता एव इति “तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव” इति प्रश्नो न कथञ्चन उपपद्यते।
न च अर्जुनस्य एव ज्यायसी बुद्धिः न अनुष्ठेया इति भगवता उक्तं पूर्वम् इति कल्पयितुं युक्तम्, येन “ज्यायसी चेत्” इति प्रश्नः स्यात्।
यदि पुनः एकस्य पुरुषस्य ज्ञानकर्मणोः विरोधाद् युगपद् अनुष्ठानं न सम्भवति इति भिन्नपुरुषानुष्ठेयत्वं भगवता पूर्वम् उक्तं स्यात् ततः अयं प्रश्न उपपन्नः “ज्यायसी चेत्” इत्यादिः।
अविवेकतः प्रश्नकल्पनायाम् अपि भिन्न-पुरुषानुष्ठेयत्वेन भगवतः प्रतिवचनं न उपपद्यते।
न च अज्ञाननिमित्तं भगवत्प्रतिवचनं कल्प्यम्।
अस्मात् च भिन्नपुरुषानुष्ठेयत्वेन ज्ञानकर्म-निष्ठयोः भगवतः प्रतिवचनदर्शनात्, ज्ञानकर्मणोः समुच्चयानुपपत्तिः।
तस्मात् केवलाद् एव ज्ञानाद् मोक्ष इति एषः अर्थो निश्चितो गीतासु सर्वोपनिषत्सु च।
ज्ञानकर्मणोः एकं वद निश्चित्य इति च एकविषया एव प्रार्थना अनुपपन्ना उभयोः समुच्चयसम्भवे।
“कुरु
कर्मैव
तस्मात्त्वम्”
इति
च ज्ञाननिष्ठासम्भवम्
अर्जुनस्य
अवधारणेन दर्शयिष्यति।
इस गीताशास्त्रके दूसरे अध्यायमें भगवान्ने प्रवृत्तिविषयक योगबुद्धि और निवृत्तिविषयक सांख्यबुद्धि-ऐसी दो बुद्धियाँ दिखलायी हैं।
वहाँ सांख्यबुद्धिका आश्रय लेनेवालोंके लिये “प्रजहाति यदा कामान्” इस श्लोकसे लेकर अध्यायसमाप्तितक, सर्वकर्मोंका त्याग करना कर्तव्य बतलाकर “एषा ब्राह्मी स्थितिः” इस श्लोकमें उसी ज्ञाननिष्ठासे उनका कृतार्थ होना बतलाया है।
परंतु अर्जुनको “तेरा कर्ममें ही अधिकार है” “कर्म न करनेमें तेरी प्रीति न होनी चाहिये” इत्यादि वचनोंसे (ऐसा कहा कि) योगबुद्धिका आश्रय लेकर तुझे कर्म ही करना चाहिये, (पर) उसीसे मुक्तिकी प्राप्ति नहीं बतलायी।
इस बातको विचारकर अर्जुनकी बुद्धि व्याकुल हो गयी और वे बोले—(“ज्यायसी चेत्” इत्यादि)।
कल्याण चाहनेवाले भक्तके लिये मोक्षका साक्षात् साधन जो सांख्यबुद्धि-निष्ठा है उसे सुनाकर भी जो प्रत्यक्षीकृत अनेक अनर्थोंसे युक्त हैं और क्रमसे आगे बढ़नेपर भी (इसी जन्ममें) एकमात्र मोक्षकी प्राप्तिरूप फल जिनका निश्चित नहीं है ऐसे कर्मोंमें मुझे भगवान् क्यों लगाते हैं। इस प्रकार अर्जुनका व्याकुल होना उचित ही है।
और उस व्याकुलताके अनुकूल ही यह “ज्यायसी चेत्” इत्यादि प्रश्न है।
इस प्रश्नको निवृत्त करनेवाले वचन भी भगवान्ने पूर्वोक्त विभागविषयक शास्त्रमें (जहाँ ज्ञाननिष्ठा और कर्मनिष्ठाका अलग-अलग वर्णन है) कहे हैं।
तो भी कितने ही टीकाकार अर्जुनके प्रश्नका प्रयोजन दूसरी तरह मानकर उससे विपरीत भगवान्का उत्तर बतलाते हैं तथा पहले भूमिकामें स्वयं जैसा गीताका तात्पर्य बतला आये हैं, उससे भी यहाँ प्रश्न और उत्तरका अर्थ विपरीत प्रतिपादन करते हैं।
कैसे? (सो कहते हैं कि)—वहाँ भूमिकामें तो (उन टीकाकारोंने) ऐसे कहा है कि गीताशास्त्रमें सब आश्रमवालोंके लिये ज्ञान और कर्मका समुच्चय निरूपण किया है और विशेषरूपसे यह भी कहा है कि “जबतक जीवे अग्निहोत्रादि कर्म करता रहे” इत्यादि श्रुतिविहित कर्मोंका त्याग करके केवल ज्ञानसे मोक्ष प्राप्त होता है, इस सिद्धान्तका गीताशास्त्रमें निश्चितरूपसे निषेध है।
परंतु यहाँ (तीसरे अध्यायमें) उन्होंने आश्रमोंका विकल्प दिखलाते हुए “जबतक जीवे” इत्यादि श्रुतिविहित कर्मोंका ही त्याग बतलाया है।
इससे यह शङ्का होती है कि इस प्रकारके विरुद्ध अर्थवाले वचन भगवान् अर्जुनसे कैसे कहते और सुननेवाला (अर्जुन) भी ऐसे विरुद्ध अर्थको कैसे स्वीकार करता?
पू0—यदि वहाँ (भूमिकामें) ऐसा अभिप्राय हो कि गृहस्थके लिये ही श्रौत-कर्मके त्यागपूर्वक केवल ज्ञानसे मोक्षप्राप्तिका निषेध किया है, दूसरे आश्रमवालोंके लिये नहीं, तो?
उ0—यह भी पूर्वापरविरु द्ध ही है; क्योंकि सभी आश्रमवालोंके लिये ज्ञान और कर्मका समुच्चय गीताशास्त्रका निश्चित अभिप्राय है” ऐसी प्रतिज्ञा करके उसके विपरीत यहाँ दूसरे आश्रमवालोंके लिये वे केवल ज्ञानसे मोक्ष कैसे बतलाते?
पू0—कदाचित् ऐसा मान लें कि यह कहना श्रौतकर्मकी अपेक्षासे है अर्थात् श्रौतकर्मसे रहित केवल ज्ञानसे गृहस्थोंके लिये मोक्षका निषेध किया गया है, उसमें जो, केवल ज्ञानसे गृहस्थोंका मोक्ष नहीं होता, ऐसा कहा है वह विद्यमान स्मार्त-कर्मकी भी अविद्यमानके सदृश उपेक्षा करके कहा है।
उ0—यह भी विरुद्ध है; क्योंकि “गृहस्थके लिये ही केवल स्मार्तकर्मके साथ मिले हुए ज्ञानसे मोक्षका प्रतिषेध किया है, दूसरे आश्रमवालोंके लिये नहीं”— यह विचारवान् मनुष्य कैसे मान सकते हैं?
दूसरी बात यह भी है कि यदि ऊर्ध्वर‘ताओंको मोक्षप्राप्तिके लिये ज्ञानके साथ केवल स्मार्त-कर्मके समुच्चयकी ही आवश्यकता है तो इस न्यायसे गृहस्थोंके लिये भी केवल स्मार्त-कर्मोंके साथ ही ज्ञानका समुच्चय आवश्यक समझा जाना चाहिये, श्रौतकर्मोंके साथ नहीं।
पू0—यदि ऐसा मानें कि गृहस्थको ही मोक्षके लिये श्रौत और स्मार्त दोनों प्रकारके कर्मोंके साथ ज्ञानके समुच्चयकी आवश्यकता है, ऊर्ध्वर‘ताओंका तो केवल स्मार्त-कर्मयुक्त ज्ञानसे मोक्ष हो जाता है?
उ0—ऐसा मान लेनेसे तो गृहस्थके ही सिरपर विशेष परिश्रमयुक्त और अति दुःखरूप श्रौत-स्मार्त दोनों प्रकारके कर्मोंका बोझ लादना हुआ।
पू0—यदि कहा जाय कि बहुत परिश्रम होनेके कारण गृहस्थकी ही मुक्ति होती है, (अन्य आश्रमोंमें) श्रौत नित्यकर्मोंका अभाव होनेके कारण अन्य आश्रमवालोंका मोक्ष नहीं होता तो?
उ0—यह भी ठीक नहीं; क्योंकि सब उपनिषद्, इतिहास, पुराण और योगशास्त्रोंमें मुमुक्षुके लिये ज्ञानका अंग मानकर सब कर्मोंके संन्यासका विधान किया है तथा श्रुति-स्मृतियोंमें आश्रमोंके विकल्प और समुच्चयका भी विधान है।*
पू0—तब तो सभी आश्रमवालोंके लिये ज्ञान और कर्मका समुच्चय सिद्ध हो जाता है।
उ0—नहीं; क्योंकि मुमुक्षुके लिये सर्व कर्मोंके त्यागका विधान है।
“सब प्रकारके भोगोंसे विरक्त होकर भिक्षावृत्तिका अवलम्बन करते हैं।” “इसलिये इन सब तपोंमें संन्यासको ही श्रेष्ठ कहते हैं।” “संन्यास ही श्रेष्ठ बताया गया है” “न कर्मसे, न प्रजासे, न धनसे, पर केवल त्यागसे ही कई एक महापुरुष अमृतत्वको प्राप्त हुए हैं।” “ब्रह्मचर्यसे ही संन्यास ग्रहण करें।” इत्यादि श्रुतिवचन हैं।
बृहस्पतिने भी कचसे कहा है कि “धर्म और अधर्मको छोड़, सत्य और झूठ दोनोंको छोड़, सत्य और झूठ दोनोंको छोड़कर जिस (अहंकार) से इनको छोड़ता है उसको भी छोड़।” “संसारको साररहित देखकर परवैराग्यके आश्रित हुए पुरुष, सार वस्तुके दर्शनकी इच्छासे विवाह किये बिना (ब्रह्मचर्य-आश्रमसे) ही संन्यास ग्रहण करते हैं।”
व्यासजीने भी शुकदेवजीको शिक्षा देते समय कहा है कि “जीव कर्मोंसे बँधता है और ज्ञानसे मुक्त होता है, इसलिये आत्मतत्त्वके ज्ञाता यति कर्म नहीं करते।”
यहाँ (गीतामें) भी “सब कर्मोंको मनसे छोड़कर” इत्यादि वचन कहे हैं।
मोक्ष अकार्य है अर्थात् किसी क्रियासे प्राप्त होनेवाला नहीं है, इससे भी मुमुक्षुके लिये कर्म व्यर्थ है।
पू0—यदि ऐसा कहें कि प्रत्यवाय* दूर करनेके लिये नित्यकर्मोंका अनुष्ठान करना आवश्यक है, तो?
उ0—यह कहना ठीक नहीं; क्योंकि प्रत्यवायकी प्राप्ति संन्यासीके लिये नहीं, असंन्यासीके लिये है। जो संन्यासी नहीं है, ऐसे कर्म करनेवाले गृहस्थोंको और ब्रह्मचारियोंको भी जिस प्रकार विहित कर्म न करनेसे प्रत्यवाय होता है, वैसे अग्निहोत्रादि कर्म न करनेसे संन्यासीके लिये प्रत्यवाय-प्राप्तिकी कल्पना नहीं की जा सकती।
तथा नित्यकर्मोंके अभावसे ही भावरूप प्रत्यवायके उत्पन्न होनेकी भी कल्पना नहीं की जा सकती, क्योंकि “असत्से सत्की उत्पत्ति कैसे हो सकती है?” इस प्रकार अभावसे भावकी उत्पत्तिको असम्भव बतलानेवाले श्रुतिके वचन हैं।
यदि कहो कि (कर्मोंके अभावसे भावरूप प्रत्यवाय) असम्भव होनेपर भी विहित कर्मोंके न करनेसे प्रत्यवायका होना वेद बतलाता है, तब तो यह कहना हुआ कि वेद अनर्थकारक और अप्रामाणिक है।
क्योंकि (ऐसा माननेसे) वेदविहित कर्मोंके करने और न करने दोनोंहीमें केवल दुःख ही फल हुआ।
इसके सिवा शास्त्र ज्ञापक नहीं बल्कि कारक है अर्थात् अपूर्व शक्ति उत्पन्न करनेवाला है, ऐसा युक्तिशून्य अर्थ भी मानना हुआ*। यह किसीको इष्ट नहीं है।
सुतरां यह सिद्ध हुआ कि संन्यासियोंके लिये कर्म नहीं है, अतएव ज्ञान-कर्मका समुच्चय भी युक्तियुक्त नहीं है।
तथा “ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुद्धिः” इत्यादि अर्जुनके प्रश्नोंकी संगति नहीं बैठनेके कारण भी ज्ञान और कर्मका समुच्चय नहीं बन सकता।
क्योंकि यदि दूसरे अध्यायमें भगवान्ने अर्जुनसे यह कहा होता कि ज्ञान और कर्म दोनोंका तुझे एक साथ अनुष्ठान करना चाहिये तो फिर अर्जुनका यह पूछना नहीं बनता कि “हे जनार्दन! यदि कर्मोंकी अपेक्षा आप ज्ञानको श्रेष्ठ मानते हैं” इत्यादि।
यदि भगवान्ने अर्जुनसे यह कहा हो कि तुझे ज्ञान और कर्मका एक साथ अनुष्ठान करना चाहिये, तब जो कर्मोंकी अपेक्षा श्रेष्ठ है, उस ज्ञानका (सम्पादन करनेके लिये) भी कह ही दिया गया, फिर यह पूछना किसी तरह भी नहीं बन सकता कि “तो हे केशव! मुझे घोर कर्मोंमें क्यों लगाते हैं।”
ऐसी तो कल्पना की ही नहीं जा सकती कि भगवान्ने पहले ऐसा कह दिया था कि उस श्रेष्ठ ज्ञानका अनुष्ठान अर्जुनको नहीं करना चाहिये, जिससे कि अर्जुनका “ज्यायसी चेत्” इत्यादि प्रश्न बन सके।
हाँ, यदि ऐसा हो कि ज्ञान और कर्मका परस्पर विरोध होनेके कारण एक पुरुषसे एक कालमें (दोनोंका) अनुष्ठान सम्भव नहीं, इसलिये भगवान्ने दोनोंको भिन्न-भिन्न पुरुषोंद्वारा अनुष्ठान करनेके योग्य पहले बतलाया है तो “ज्यायसी चेत्” इत्यादि प्रश्न बन सकता है।
यदि ऐसी कल्पना करें कि “अर्जुनने यह प्रश्न अविवेकसे किया है” तो भी भगवान्का यह उत्तर देना युक्तियुक्त नहीं ठहरता कि ज्ञाननिष्ठा और कर्मनिष्ठा दोनों भिन्न-भिन्न पुरुषोंद्वारा अनुष्ठान की जानेयोग्य हैं।
भगवान्के उत्तरको अज्ञानमूलक मानना तो (सर्वथा) अनुचित है।
अतएव भगवान्के इस उत्तरको कि “ज्ञाननिष्ठा और कर्मनिष्ठाका अनुष्ठान करनेवाले अधिकारी भिन्न-भिन्न हैं,” देखनेसे यह सिद्ध होता है कि ज्ञानकर्मका समुच्चय सम्भव नहीं।
इसलिये गीतामें और सब उपनिषदोंमें यही निश्चित अभिप्राय है कि केवल ज्ञानसे ही मोक्ष होता है।
यदि दोनोंका समुच्चय सम्भव होता तो ज्ञान और कर्म इन दोनोंमेंसे एकको निश्चय करके कहो, इस प्रकार एक ही बात कहनेके लिये अर्जुनकी प्रार्थना नहीं बन सकती।
इसके सिवा “कुरु कर्मैव तस्मात्त्वम्” इस निश्चित कथनसे भगवान् भी अर्जुनके लिये (आगे) ज्ञाननिष्ठा असम्भव दिखलायेंगे।
अर्जुन बोले—
भाष्य5 paragraphs · खोलें
ज्यायसी श्रेयसी चेद् यदि कर्मणः सकाशात् ते तव मता अभिप्रेता बुद्धिः ज्ञानं हे जनार्दन।
यदि बुद्धिकर्मणी समुच्चिते इष्टे तदा एकं श्रेयःसाधनम् इति कर्मणो ज्यायसी बुद्धिः इति कर्मणः अतिरिक्तकरणं बुद्धेः अनुपपन्नम् अर्जुनेन कृतं स्यात्।
न हि तद् एव तस्मात् फलतः अतिरिक्तं स्यात्।
तथा कर्मणः श्रेयस्करी भगवता उक्ता बुद्धिः अश्रेयस्करं च कर्म कुरु इति मां प्रतिपादयति तत् किं नु कारणम् इति भगवत उपालम्भम् इव कुर्वन् तत् किं कस्मात् कर्मणि घोरे क्रूरे हिंसालक्षणे मां नियोजयसि केशव इति च यद् आह तत् च न उपपद्यते।
अथ स्मार्तेन एव कर्मणा समुच्चयः सर्वेषां भगवता उक्तः अर्जुनेन च अवधारितः चेत् तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि इत्यादि कथं युक्तं वचनम्॥ 1॥
हे जनार्दन! यदि कर्मोंकी अपेक्षा ज्ञानको आप श्रेष्ठ मानते हैं (तो हे केशव! मुझे इस हिंसारूप क्रूर कर्ममें क्यों लगाते हैं?)
यदि ज्ञान और कर्म दोनोंका समुच्चय भगवान्को सम्मत होता तो फिर “कल्याणका वह एक साधन कहिये” “कर्मोंसे ज्ञान श्रेष्ठ है” इत्यादि वाक्योंद्वारा अर्जुनका ज्ञानसे कर्मोंको पृथक् करना अनुचित होता।
क्योंकि (समुच्चय-पक्षमें) कर्मकी अपेक्षा उस (ज्ञान)-का फलके नाते श्रेष्ठ होना सम्भव नहीं।
तथा भगवान्ने कर्मोंकी अपेक्षा ज्ञानको कल्याण-कारक बतलाया और मुझसे ऐसा कहते हैं कि “तू अकल्याणकारक कर्म ही कर” इसमें क्या कारण है—यह सोचकर अर्जुनने भगवान्को उलाहना-सा देते हुए जो ऐसा कहा कि “तो फिर हे केशव! मुझे इस हिंसारूप घोर क्रूर कर्ममें क्यों लगाते हैं?” वह भी उचित नहीं होता।
यदि भगवान्ने स्मार्त-कर्मके साथ ही ज्ञानका समुच्चय सबके लिये कहा होता एवं अर्जुनने भी ऐसा ही समझा होता, तो उसका यह कहना कि “फिर हे केशव! मुझे घोर कर्ममें क्यों लगाते हैं?” कैसे युक्तियुक्त हो सकता?॥ 1॥
किं च—
तथा—
भाष्य5 paragraphs · खोलें
व्यामिश्रेण इव यद्यपि विविक्ताभिधायी भगवान् तथापि मम मन्दबुद्धेः व्यामिश्रम् इव भगवद्वाक्यं प्रतिभाति। तेन मम बुद्धिं मोहयसि इव।
मम बुद्धिव्यामोहापनयाय हि प्रवृत्तः त्वं तु कथं मोहयसि अतो ब्रवीमि बुद्धिं मोहयसि इव मे मम इति।
त्वं तु भिन्नकर्तृकयोः ज्ञानकर्मणोः एक-पुरुषानुष्ठानासम्भवं यदि मन्यसे तत्र एवं सति तत् तयोः एकं बुद्धिं कर्म वा इदम् एव अर्जुनस्य योग्यं बुद्धिशक्त्यवस्थानुरूपम् इति निश्चित्य वद ब्रूहि। येन ज्ञानेन कर्मणा वा अन्यतरेण श्रेयः अहम् आप्नुयां प्राप्नुयाम्।
यदि हि कर्मनिष्ठायां गुणभूतम् अपि ज्ञानं भगवता उक्तं स्यात् तत् कथं तयोः एकं वद इति एकविषया एव अर्जुनस्य शुश्रूषा स्यात्।
न हि भगवता उक्तम् अन्यतरद् एव ज्ञानकर्मणोः वक्ष्यामि न एव द्वयम् इति। येन उभयप्राप्त्यसम्भवम् आत्मनो मन्यमान एकम् एव प्रार्थयेत्॥ 2॥
यद्यपि भगवान् स्पष्ट कहनेवाले हैं तो भी मुझ मन्दबुद्धिको भगवान्के वाक्य मिले हुए-से प्रतीत होते हैं, उन मिले हुए-से वचनोंसे आप मानो मेरी बुद्धिको मोहित कर रहे हैं।
वास्तवमें आप तो मेरी बुद्धिका मोह दूर करनेके लिये प्रवृत्त हुए हैं, फिर मुझे मोहित कैसे करते! इसीलिये कहता हूँ कि आप मेरी बुद्धिको मोहित-सी करते हैं।
आप यदि अलग-अलग अधिकारियोंद्वारा किये जाने योग्य ज्ञान और कर्मका अनुष्ठान एक पुरुषद्वारा किया जाना असम्भव मानते हैं तो उन दोनोंमेंसे “ज्ञान या कर्म यही एक बुद्धि, शक्ति और अवस्थाके अनुसार अर्जुनके लिये योग्य है”—ऐसा निश्चय करके मुझसे कहिये, जिस ज्ञान या कर्म किसी एकसे मैं कल्याणको प्राप्त कर सकूँ।
यदि कर्मनिष्ठामें गौणरूपसे भी ज्ञानको भगवान्ने कहा होता तो “दोनोंमेंसे एक कहिये” इस प्रकार एकहीको सुननेकी अर्जुनकी इच्छा कैसे होती?
क्योंकि “ज्ञान और कर्म इन दोनोंमेंसे मैं तुझसे एक ही कहूँगा, दोनों नहीं”—ऐसा भगवान्ने कहीं नहीं कहा कि जिससे अर्जुन अपने लिये दोनोंकी प्राप्ति असम्भव मानकर एकके लिये ही प्रार्थना करता॥ 2॥
प्रश्नानुरूपम् एव प्रतिवचनम्—
प्रश्नके अनुसार ही उत्तर देते हुए—
श्रीभगवान् बोले—
भाष्य13 paragraphs · खोलें
लोके
अस्मिन् शास्त्रानुष्ठानाधिकृतानां त्रैवर्णिकानां द्विविधा द्विप्रकारा निष्ठा स्थितिः अनुष्ठेयतात्पर्यं पुरा पूर्वं सर्गादौ प्रजाः सृष्ट्वा तासाम् अभ्युदयनिःश्रेयसप्राप्तिसाधनं वेदार्थ-सम्प्रदायम् आविष्कुर्वता प्रोक्ता मया सर्वज्ञेन ईश्वरेण हे अनघ अपाप।
तत्र का सा द्विविधा निष्ठा इति आह—
ज्ञानयोगेन ज्ञानम् एव योगः तेन साङ्ख्यानाम् आत्मानात्मविषयविवेकज्ञानवतां
ब्रह्मचर्या-श्रमाद् एव कृतसन्न्यासानां वेदान्तविज्ञान-सुनिश्चितार्थानां परमहंसपरिव्राजकानां ब्रह्मणि एव अवस्थितानां निष्ठा प्रोक्ता।
कर्मयोगेन कर्म एव योगः कर्मयोगः तेन कर्मयोगेन योगिनां कर्मिणां निष्ठा प्रोक्ता इत्यर्थः।
यदि च एकेन पुरुषेण एकस्मै पुरुषार्थाय ज्ञानं कर्म च समुच्चित्य अनुष्ठेयं भगवता इष्टम् उक्त वक्ष्यमाणं वा गीतासु वेदेषु च उक्तम्। कथम् इह अर्जुनाय उपसन्नाय प्रियाय विशिष्ट-भिन्नपुरुषकर्तृके एव ज्ञानकर्मनिष्ठे ब्रूयात्।
यदि पुनः अर्जुनो ज्ञानं कर्म च द्वयं श्रुत्वा स्वयम् एव अनुष्ठास्यति अन्येषां तु भिन्नपुरुषा-नुष्ठेयतां वक्ष्यामि इति मतं भगवतः कल्प्येत। तदा रागद्वेषवान् अप्रमाणभूतो भगवान् कल्पितः स्यात्। तत् च अयुक्तम्।
तस्मात् कया अपि युक्त्या न समुच्चयो ज्ञानकर्मणोः।
यद् अर्जुनेन उक्तं कर्मणो ज्यायस्त्वं बुद्धेः तत् च स्थितम् अनिराकरणात्।
तस्याः च ज्ञाननिष्ठायाः सन्न्यासिनाम् एव अनुष्ठेयत्वं
भिन्नपुरुषानुष्ठेयत्ववचनात्
च भगवत एवम् एव अनुमतम् इति गम्यते॥ 3॥
हे निष्पाप अर्जुन! इस मनुष्यलोकमें शास्त्रोक्त कर्म और ज्ञानके जो अधिकारी हैं, ऐसे तीनों वर्णवालोंके लिये (अर्थात् ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्योंके लिये) दो प्रकारकी निष्ठा—स्थिति अर्थात् कर्तव्यतत्परता, पहले—सृष्टिके आदिकालमें प्रजाको रचकर उनकी लौकिक उन्नति और मोक्षकी प्राप्तिके साधनरूप वैदिक सम्प्रदायको आविष्कार करनेवाले मुझ सर्वज्ञ ईश्वरद्वारा कही गयी हैं।
वह दो प्रकारकी निष्ठा कौन-सी हैं? सो कहते हैं—
जो आत्म-अनात्मके विषयमें विवेकजन्य ज्ञानसे सम्पन्न हैं, जिन्होंने ब्रह्मचर्य-आश्रमसे ही संन्यास ग्रहण कर लिया है, जिन्होंने वेदान्तके विज्ञानद्वारा आत्मतत्त्वका भलीभाँति निश्चय कर लिया है, जो परमहंस संन्यासी हैं, जो निरन्तर ब्रह्ममें स्थित हैं ऐसे सांख्ययोगियोंकी निष्ठा ज्ञानरूप योगसे कही है।
तथा कर्मयोगसे कर्मयोगियोंकी अर्थात् कर्म करनेवालोंकी निष्ठा कही है।
यदि एक पुरुषद्वारा एक ही प्रयोजनकी सिद्धिके लिये ज्ञान और कर्म दोनों एक साथ अनुष्ठान करने योग्य हैं, ऐसा अपना अभिप्राय भगवान्द्वारा गीतामें पहले कहीं कहा गया होता, या आगे कहा जानेवाला होता, अथवा वेदमें कहा गया होता तो शरणमें आये हुए प्रिय अर्जुनको यहाँ भगवान् यह कैसे कहते कि ज्ञाननिष्ठा और कर्मनिष्ठा अलग-अलग भिन्न-भिन्न अधिकारियोंद्वारा ही अनुष्ठान की जानेयोग्य हैं।
यदि भगवान्का यह अभिप्राय मान लिया जाय कि ज्ञान और कर्म दोनोंको सुनकर अर्जुन स्वयं ही दोनोंका अनुष्ठान कर लेगा, दोनोंको भिन्न-भिन्न पुरुषोंद्वारा अनुष्ठान करनेयोग्य तो दूसरोंके लिये कहूँगा। तब तो भगवान्को रागद्वेषयुक्त और अप्रामाणिक मानना हुआ। ऐसा मानना सर्वथा अनुचित है।
इसलिये किसी भी युक्तिसे ज्ञान और कर्मका समुच्चय नहीं माना जा सकता।
कर्मोंकी अपेक्षा ज्ञानकी श्रेष्ठता जो अर्जुनने कही थी वह तो सिद्ध है ही, क्योंकि भगवान्ने उसका निराकरण नहीं किया।
उस ज्ञाननिष्ठाके अनुष्ठानका अधिकार संन्यासियोंका ही है; क्योंकि दोनों निष्ठा भिन्न-भिन्न पुरुषोंद्वारा अनुष्ठान करनेयोग्य बतलायी गयी हैं। इस कारण भगवान्की यही सम्मति है। यह प्रतीत होता है॥ 3॥
मां च बन्धकारणे कर्मणि एव नियोजयसि इति विषण्णमनसम् अर्जुनं कर्म न आरभे इति एवं मन्वानम् आलक्ष्य आह भगवान्— “न कर्मणामनारम्भात्”—इति।
अथ वा ज्ञानकर्मनिष्ठयोः परस्परविरोधाद् एकेन पुरुषेण युगपद् अनुष्ठातुम् अशक्यत्वे सति इतरेतरानपेक्षयोः एव पुरुषार्थहेतुत्वे प्राप्ते—
कर्मनिष्ठाया
ज्ञाननिष्ठाप्राप्तिहेतुत्वेन पुरुषार्थहेतुत्वं न स्वातन्त्र्येण, ज्ञाननिष्ठा तु कर्मनिष्ठोपायलब्धात्मिका सती स्वातन्त्र्येण पुरुषार्थहेतुः अन्यानपेक्षा इति एतम् अर्थं प्रदर्शयिष्यन् आह भगवान्—
बन्धनके हेतुरूप कर्मोंमें ही भगवान् मुझे लगाते हैं—ऐसा समझकर व्यथितचित्त हुए और मैं कर्म नहीं करूँगा, ऐसा माननेवाले अर्जुनको देखकर भगवान् बोले—“न कर्मणामनारम्भात्” इति।
अथवा ज्ञाननिष्ठाका और कर्मनिष्ठाका परस्पर विरोध होनेके कारण एक पुरुषद्वारा एक कालमें दोनोंका अनुष्ठान नहीं किया जा सकता। इससे एक दूसरेकी अपेक्षा न रखकर दोनों अलग-अलग मोक्षमें हेतु हैं, ऐसी शंका होनेपर—
यह बात स्पष्ट प्रकट करनेकी इच्छासे कि ज्ञाननिष्ठाकी प्राप्तिमें साधन होनेके कारण कर्मनिष्ठा मोक्षरूप पुरुषार्थमें हेतु है, स्वतन्त्र नहीं है; और कर्मनिष्ठारूप उपायसे सिद्ध होनेवाली ज्ञाननिष्ठा अन्यकी अपेक्षा न रखकर स्वतन्त्र ही मुक्तिमें हेतु है, भगवान् बोले—
भाष्य24 paragraphs · खोलें
न कर्मणाम् अनारम्भाद् अप्रारम्भात् कर्मणां क्रियाणां यज्ञादीनाम् इह जन्मनि जन्मान्तरे वा अनुष्ठितानाम्
उपात्तदुरितक्षयहेतुत्वेन सत्त्वशुद्धिकारणानां
तत्कारणत्वेन
च ज्ञानोत्पत्तिद्वारेण
ज्ञाननिष्ठाहेतूनाम्—“ज्ञान-मुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः” (महा0 शान्ति0 204। 8)
इत्यादिस्मरणाद्
अनारम्भाद् अनुष्ठानात्—
नैष्कर्म्यं निष्कर्मभावं कर्मशून्यतां ज्ञानयोगेन निष्ठां निष्क्रियात्मस्वरूपेण एव अवस्थानम् इति यावत्, पुरुषो न अश्नुते न प्राप्नोति इत्यर्थः।
कर्मणाम् अनारम्भाद् नैष्कर्म्यं न अश्नुते इति वचनात् तद्विपर्ययात् तेषाम् आरम्भाद् नैष्कर्म्यम् अश्नुते इति गम्यते। कस्मात् पुनः कारणात् कर्मणाम् अनारम्भाद् नैष्कर्म्यं न अश्नुते इति।
उच्यते, कर्मारम्भस्य एव नैष्कर्म्योपाय-त्वात्। न हि उपायम् अन्तरेण उपेयप्राप्तिः अस्ति।
कर्मयोगोपायत्वं च नैष्कर्म्यलक्षणस्य ज्ञानयोगस्य श्रुतौ इह च प्रतिपादनात्।
श्रुतौ तावत् प्रकृतस्य आत्मलोकस्य वेद्यस्य वेदनोपायत्वेन “तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन” (बृह0 उ0 4। 4। 22) इत्यादिना
कर्मयोगस्य
ज्ञानयोगोपायत्वं प्रतिपादितम्।
इह अपि च—
“सन्न्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः”
“योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये”
“यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्”
इत्यादि प्रतिपादयिष्यति।
ननु
च—“अभयं
सर्वभूतेभ्यो
दत्त्वा नैष्कर्म्यमाचरेत्” इत्यादौ कर्तव्यकर्मसन्न्यासाद् अपि नैष्कर्म्यप्राप्तिं दर्शयति लोके च कर्मणाम् अनारम्भाद् नैष्कर्म्यम् इति प्रसिद्धतरम् अतः च नैष्कर्म्यार्थिनः किं कर्मारम्भेण इति प्राप्तम् अत आह—
न च सन्न्यसनाद् एव इति। न अपि सन्न्यसनाद् एव केवलात् कर्मपरित्यागमात्राद् एव ज्ञान-रहितात् सिद्धिं नैष्कर्म्यलक्षणां ज्ञानयोगेन निष्ठां समधिगच्छति न प्राप्नोति॥ 4॥
कर्मोंका आरम्भ किये बिना अर्थात् यज्ञादि कर्म जो कि इस जन्म या जन्मान्तरमें किये जाते हैं और सञ्चित पापोंका नाश करनेके द्वारा अन्तःकरणकी शुद्धिमें कारण हैं एवं “पाप-कर्मोंका नाश होनेपर मनुष्योंके (अन्तःकरणमें) ज्ञान प्रकट होता है” इस स्मृतिके अनुसार जो अन्तःकरणकी शुद्धिमें कारण होनेसे ज्ञाननिष्ठाके भी हेतु हैं, उन यज्ञादि कर्मोंका आरम्भ किये बिना—
मनुष्य निष्कर्मभावको—कर्मशून्य स्थितिको, अर्थात् जो निष्क्रिय आत्मस्वरूपमें स्थित होनारूप ज्ञानयोगसे प्राप्त होनेवाली निष्ठा है, उसको नहीं पाता।
पू0—कर्मोंका आरम्भ नहीं करनेसे निष्कर्मभावको प्राप्त नहीं होता—इस कथनसे यह पाया जाता है कि इसके विपरीत करनेसे अर्थात् कर्मोंका आरम्भ करनेसे मनुष्य निष्कर्मभावको पाता है, सो (इसमें) क्या कारण है कि कर्मोंका आरम्भ किये बिना मनुष्य निष्कर्मताको प्राप्त नहीं होता?
उ0—क्योंकि कर्मोंका आरम्भ ही निष्कर्मताकी प्राप्तिका उपाय है और उपायके बिना उपेयकी प्राप्ति हो नहीं सकती, यह प्रसिद्ध ही है।
निष्कर्मतारूप ज्ञानयोगका उपाय कर्मयोग है, यह बात श्रुतिमें और यहाँ गीतामें भी प्रतिपादित है।
श्रुतिमें प्रस्तुत ज्ञेयरूप आत्मलोकके जाननेका उपाय बतलाते हुए “उस आत्माको ब्राह्मण वेदाध्ययन और यज्ञसे जाननेकी इच्छा करते हैं” इत्यादि वचनोंसे कर्मयोगको ज्ञानयोगका उपाय बतलाया है।
तथा यहाँ (गीताशास्त्रमें) भी—“हे महाबाहो! बिना कर्मयोगके संन्यास प्राप्त करना कठिन है”, “योगी लोग आसक्ति छोड़कर अन्तःकरणकी शुद्धिके लिये कर्म किया करते हैं”, “यज्ञ, दान और तप बुद्धिमानोंको पवित्र करनेवाले हैं” इत्यादि वचनोंसे आगे प्रतिपादित करेंगे।
यहाँ यह शंका होती है कि “सब भूतोंको अभयदान देकर संन्यास ग्रहण करे, इत्यादि वचनोंमें कर्तव्यकर्मोंके त्यागद्वारा भी निष्कर्मताकी प्राप्ति दिखलायी है और लोकमें भी कर्मोंका आरम्भ न करनेसे निष्कर्मताका प्राप्त होना अत्यन्त प्रसिद्ध है। फिर निष्कर्मता चाहनेवालेको कर्मोंके आरम्भसे क्या प्रयोजन? इसपर कहते हैं—
केवल संन्याससे अर्थात् बिना ज्ञानके केवल कर्मपरित्यागमात्रसे मनुष्य निष्कर्मतारूप सिद्धिको अर्थात् ज्ञानयोगसे होनेवाली स्थितिको नहीं पाता॥ 4॥
कस्मात् पुनः कारणात् कर्मसन्न्यासमात्राद् एव ज्ञानरहितात् सिद्धिं नैष्कर्म्यलक्षणां पुरुषो न अधिगच्छति इति हेत्वाकाङ्क्षायाम् आह—
बिना ज्ञानके केवल कर्मसंन्यासमात्रसे मनुष्य निष्कर्मतारूप सिद्धिको क्यों नहीं पाता? इसका कारण जाननेकी इच्छा होनेपर कहते हैं—
न हि यस्मात् क्षणम् अपि कालं जातु कदा-चित् कश्चित् तिष्ठति अकर्मकृत् सन्। कस्मात् कार्यते हि यस्माद् अवश एव कर्म सर्वः प्राणी प्रकृतिजैः प्रकृतितो जातैः सत्त्वरजस्तमोभिः गुणैः।
अज्ञ इति वाक्यशेषो यतो वक्ष्यति—“गुणैर्यो न विचाल्यते” इति साङ्ख्यानां पृथक्करणाद् अज्ञानाम् एव हि कर्मयोगो न ज्ञानिनाम्।
ज्ञानिनां तु गुणैः अचाल्यमानानां स्वतः चलनाभावात् कर्मयोगो न उपपद्यते।
तथा च व्याख्यातं वेदाविनाशिनम् इति अत्र॥ 5॥
कोई भी मनुष्य कभी क्षणमात्र भी कर्म किये बिना नहीं रहता; क्योंकि “सभी प्राणी” प्रकृतिसे उत्पन्न सत्त्व, रज और तम—इन तीन गुणोंद्वारा परवश हुए अवश्य ही कर्मोंमें प्रवृत्त कर दिये जाते हैं।
यहाँ सभी प्राणीके साथ अज्ञानी (शब्द) और जोड़ना चाहिये (अर्थात् “सभी अज्ञानी प्राणी” ऐसे पढ़ना चाहिये); क्योंकि आगे “जो गुणोंसे विचलित नहीं किया जा सकता” इस कथनसे ज्ञानियोंको अलग किया है, अतः अज्ञानियोंके लिये ही कर्मयोग है, ज्ञानियोंके लिये नहीं।
क्योंकि जो गुणोंद्वारा विचलित नहीं किये जा सकते, उन ज्ञानियोंमें स्वतः क्रियाका अभाव होनेसे उनके लिये कर्मयोग सम्भव नहीं है।
ऐसे ही “वेदाविनाशिनम्” इस श्लोककी व्याख्यामें विस्तारपूर्वक कहा गया है॥ 5॥
यः तु अनात्मज्ञः चोदितं कर्म न आरभते इति तद् असद् एव इति आह—
जो आत्मज्ञानी न होनेपर भी शास्त्रविहित कर्म नहीं करता, उसका वह कर्म न करना बुरा है; यह कहते हैं—
कर्मेन्द्रियाणि हस्तादीनि संयम्य संहृत्य य आस्ते तिष्ठति मनसा स्मरन् चिन्तयन् इन्द्रियार्थान् विषयान् विमूढात्मा विमूढान्तःकरणो मिथ्याचारो मृषाचारः पापाचारः स उच्यते॥ 6॥
जो मनुष्य हाथ, पैर आदि कर्मेन्द्रियोंको रोककर इन्द्रियोंके भोगोंको मनसे चिन्तन करता रहता है, वह विमूढात्मा अर्थात् मोहित अन्तःकरणवाला मिथ्याचारी, ढोंगी, पापाचारी कहा जाता है॥ 6॥
यः तु पुनः कर्मणि अधिकृतः अज्ञो बुद्धीन्द्रियाणि मनसा नियम्य आरभते अर्जुन कर्मेन्द्रियैः वाक्पाण्यादिभिः।
किम् आरभते इति आह—
कर्मयोगम् असक्तः सन् स विशिष्यते इतरस्माद् मिथ्याचारात्॥ 7॥
परंतु हे अर्जुन! जो कर्मोंका अधिकारी अज्ञानी, ज्ञानेन्द्रियोंको मनसे रोककर वाणी, हाथ इत्यादि कर्मेन्द्रियोंसे आचरण करता है।
किसका आचरण करता है? सो कहते हैं—
आसक्तिरहित होकर कर्मयोगका आचरण करता है, वह (कर्मयोगी) दूसरेकी अपेक्षा अर्थात् मिथ्याचारियोंकी अपेक्षा श्रेष्ठ है॥ 7॥
यत एवम् अतः—
ऐसा होनेके कारण—
नियतं नित्यं यो यस्मिन् कर्मणि अधिकृतः फलाय च अश्रुतं तद् नियतं कर्म तत् कुरु त्वं हे अर्जुन! यतः कर्म ज्यायः अधिकतरं फलतो हि यस्माद् अकर्मणः अकरणाद् अनारम्भात्।
कथं शरीरयात्रा शरीरस्थितिः अपि च ते तव न प्रसिद्ध्येत् प्रसिद्धिं न गच्छेद् अकर्मणः अकरणात्। अतो दृष्टः कर्माकर्मणोः विशेषो लोके॥ 8॥
हे अर्जुन! जो कर्म श्रुतिमें किसी फलके लिये नहीं बताया गया है, ऐसे जिस कर्मका जो अधिकारी है उसके लिये वह नियत कर्म है, उस नियत अर्थात् नित्य कर्मका तू आचरण कर; क्योंकि कर्मोंके न करनेकी अपेक्षा कर्म करना परिणाममें बहुत श्रेष्ठ है।
क्योंकि कुछ भी न करनेसे तो तेरी शरीरयात्रा भी नहीं चलेगी अर्थात् तेरे शरीरका निर्वाह भी नहीं होगा। इसलिये कर्म करने और न करनेमें जो अन्तर है वह संसारमें प्रत्यक्ष है॥ 8॥
यत् च मन्यसे बन्धार्थत्वात् कर्म न कर्तव्यम् इति तद् अपि असत्, कथम्—
जो तू ऐसा समझता है कि बन्धनकारक होनेसे कर्म नहीं करना चाहिये तो यह समझना भी भूल है। कैसे?
“यज्ञो वै विष्णुः” (तै0 सं0 1। 7। 4) इति श्रुतेर्यज्ञ ईश्वरः तदर्थं यत् क्रियते तद् यज्ञार्थं कर्म तस्मात् कर्मणः अन्यत्र अन्येन कर्मणा लोकः अयम् अधिकृतः कर्मकृत् कर्मबन्धनः कर्म बन्धनं यस्य सः अयं कर्मबन्धनो लोको न तु यज्ञार्थाद् अतः तदर्थं यज्ञार्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः कर्मफलसङ्गवर्जितः सन् समाचर निर्वर्तय॥ 9॥
“यज्ञ ही विष्णु है” इस श्रुतिप्रमाणसे यज्ञ ईश्वर है और उसके लिये जो कर्म किया जाय वह “यज्ञार्थ कर्म” है, उस (ईश्वरार्थ) कर्मको छोड़कर दूसरे कर्मोंसे, कर्म करनेवाला अधिकारी मनुष्यसमुदाय, कर्मबन्धनयुक्त हो जाता है, पर ईश्वरार्थ किये जानेवाले कर्मसे नहीं। इसलिये हे कौन्तेय! तू कर्मफल और आसक्तिसे रहित होकर ईश्वरार्थ कर्मोंका भली प्रकार आचरण कर॥ 9॥
इतः च अधिकृतेन कर्म कर्तव्यम्—
इस आगे बतलाये जानेवाले कारणसे भी अधिकारीको कर्म करना चाहिये—
सहयज्ञा यज्ञसहिताः प्रजा त्रयो वर्णाः ताः सृष्ट्वा उत्पाद्य, पुरा सर्गादौ उवाच उक्तवान् प्रजापतिः प्रजानां स्त्रष्टा, अनेन यज्ञेन प्रसविष्यध्वं प्रसवो वृद्धिः उत्पत्तिः तां कुरुध्वम्। एष यज्ञो वो युष्माकम् अस्तु भवतु इष्टकामधुक् इष्टान् अभिप्रेतान् कामान् फलविशेषान् दोग्धि इति इष्टकामधुक्॥ 10॥
सृष्टिके आदिकालमें यज्ञसहित प्रजाको अर्थात् (ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य—इन) तीनों वर्णोंको रचकर जगत्के रचयिता प्रजापतिने कहा कि इस यज्ञसे तुमलोग प्रसव—उत्पत्ति, यानी वृद्धिलाभ करो। यह यज्ञ तुमलोगोंको इष्ट कामनाओंका देनेवाला अर्थात् इच्छित फलरूप नाना भोगोंको देनेवाला हो॥ 10॥
कथम्—
कैसे—
देवान् इन्द्रादीन् भावयत वर्धयत अनेन यज्ञेन ते देवा भावयन्तु आप्याययन्तु वृष्ट्यादिना वो युष्मान् एवं परस्परम् अन्योन्यं भावयन्तः श्रेयः परं मोक्षलक्षणं ज्ञानप्राप्तिक्रमेण अवाप्स्यथ स्वर्गं वा परं श्रेयः अवाप्स्यथ॥ 11॥
तुमलोग इस यज्ञद्वारा इन्द्रादि देवोंको बढ़ाओ अर्थात् उनकी उन्नति करो। वे देव वृष्टि आदिद्वारा तुमलोगोंको बढ़ावें अर्थात् उन्नत करें। इस प्रकार एक-दूसरेको उन्नत करते हुए (तुमलोग) ज्ञानप्राप्तिद्वारा मोक्षरूप परमश्रेयको प्राप्त करोगे। अथवा स्वर्गरूप परमश्रेयको ही प्राप्त करोगे॥ 11॥
किं च—
दूसरी बात यह भी है कि—
इष्टान् अभिप्रेतान् भोगान् हि वो युष्मभ्यं देवा दास्यन्ते वितरिष्यन्ति स्त्रीपशुपुत्रादीन् यज्ञभाविता यज्ञैः वर्धिताः तोषिता इत्यर्थः।
तैः देवैः दत्तान् भोगान् अप्रदाय अदत्त्वा आनृण्यम् अकृत्वा इत्यर्थः एभ्यो देवेभ्यः, यो भुङ्क्ते स्वदेहेन्द्रियाणि एव तर्पयति, स्तेन एव तस्कर एव स देवादिस्वापहारी॥ 12॥
यज्ञद्वारा बढ़ाये हुए—संतुष्ट किये हुए देवता लोग तुमलोगोंको स्त्री, पशु, पुत्र आदि इच्छित भोग देंगे।
उन देवोंद्वारा दिये हुए भोगोंको उन्हें न देकर अर्थात् उनका ऋण न चुकाकर, जो खाता है— केवल अपने शरीर और इन्द्रियोंको ही तृप्त करता है, वह देवताओंके स्वत्वको हरण करनेवाला चोर ही है॥ 12॥
ये पुनः—
परंतु जो—
देवयज्ञादीन् निर्वर्त्य तच्छिष्टम् अशनम् अमृताख्यम् अशितुं शीलं येषां ते यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः, मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः सर्वपापैः चुल्यादि-पञ्चसूनाकृतैः प्रमादकृतहिंसादिजनितैः च अन्यैः।
ये तु आत्मम्भरयो भुञ्जते ते तु अघं पापं स्वयम् अपि पापा ये पचन्ति पाकं निर्वर्तयन्ति आत्मकारणाद् आत्महेतोः॥ 13॥
यज्ञशिष्ट अन्नका भोजन करनेवाले श्रेष्ठ पुरुष हैं अर्थात् देवयज्ञादि करके उससे बचे हुए अमृत नामक अन्नको भक्षण करना जिनका स्वभाव है, वे सब पापोंसे अर्थात् गृहस्थमें होनेवाले चक्की, चूल्हे आदिके पाँच पापोंसे* और प्रमादसे होनेवाले हिंसादिजनित अन्य पापोंसे भी छूट जाते हैं।
तथा जो उदरपरायण लोग केवल अपने लिये ही अन्न पकाते हैं वे स्वयं पापी हैं और पाप ही खाते हैं॥ 13॥
इतः च अधिकृतेन कर्म कर्तव्यम्। जगच्चक्र-प्रवृत्तिहेतुः हि कर्म। कथम् इति उच्यते—
इसलिये भी अधिकारीको कर्म करना चाहिये, क्योंकि कर्म जगत्-चक्रकी प्रवृत्तिका कारण है। कैसे? सो कहते हैं—
अन्नाद्
भुक्ताद्
लोहितरेतःपरिणतात् प्रत्यक्षं भवन्ति जायन्ते भूतानि। पर्जन्याद् वृष्टेः अन्नस्य सम्भवः अन्नसम्भवः, यज्ञाद् भवति पर्जन्यः—
“अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते।
आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः॥”
(मनु0 3। 76) इति स्मृतेः।
यज्ञः अपूर्वं स च यज्ञः कर्मसमुद्भव ऋत्विग्-यजमानयोः च व्यापारः कर्म ततः समुद्भवो यस्य यज्ञस्य अपूर्वस्य स यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥ 14॥
भक्षण किया हुआ अन्न रक्त और वीर्यके रूपमें परिणत होनेपर उससे प्रत्यक्ष ही प्राणी उत्पन्न होते हैं। पर्जन्यसे अर्थात् वृष्टिसे अन्नकी उत्पत्ति होती है और यज्ञसे वृष्टि होती है।
“अग्निमें विधिपूर्वक दी हुई आहुति सूर्यमें स्थित होती है, सूर्यसे वृष्टि होती है, वृष्टिसे अन्न होता है और अन्नसे प्रजा उत्पन्न होती है” इस स्मृतिवाक्यसे भी यही बात पायी जाती है।
ऋत्विक् और यजमानके व्यापारका नाम कर्म है और उस कर्मसे जिसकी उत्पत्ति होती है वह अपूर्वरूप यज्ञ कर्मसमुद्भव है अर्थात् वह अपूर्वरूप यज्ञ कर्मसे उत्पन्न होता है॥ 14॥
तत् च—
और उस—
कर्म ब्रह्मोद्भवं ब्रह्म वेदः स उद्भवः कारणं यस्य तत् कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि जानीहि। ब्रह्म पुनः वेदाख्यम् अक्षरसमुद्भवम् अक्षरं ब्रह्म परमात्मा समुद्भवो यस्य तद् अक्षरसमुद्भवं ब्रह्म वेद इत्यर्थः।
यस्मात् साक्षात् परमात्माख्याद् अक्षरात् पुरुषनिःश्वासवत् समुद्भूतं ब्रह्म, तस्मात् सर्वार्थ-प्रकाशकत्वात् सर्वगतम्।
सर्वगतम् अपि सद् नित्यं सदा यज्ञविधि-प्रधानत्वाद् यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥ 15॥
क्रियारूप कर्मको तू वेदरूप ब्रह्मसे उत्पन्न हुआ जान, अर्थात् कर्मकी उत्पत्तिका कारण वेद है, ऐसे जान और वेदरूप ब्रह्म अक्षरसे उत्पन्न हुआ है अर्थात् अविनाशी परब्रह्म परमात्मा वेदकी उत्पत्तिका कारण है।
वेदरूप ब्रह्म साक्षात् परमात्मा नामक अक्षरसे पुरुषके निःश्वासकी भाँति उत्पन्न हुआ है, इसलिये वह सब अर्थोंको प्रकाशित करनेवाला होनेके कारण सर्वगत है।
तथा यज्ञ-विधिमें वेदकी प्रधानता होनेके कारण वह सर्वगत होता हुआ ही सदा यज्ञमें प्रतिष्ठित है॥ 15॥
भाष्य6 paragraphs · खोलें
एवम् ईश्वरेण वेदयज्ञपूर्वकं जगत् चक्रं वर्तितं न अनुवर्तयति इह लोके यः कर्मणि अधिकृतः सन् अघायुः अघं पापम् आयुः जीवनं यस्य सः अघायुः पापजीवन इति यावत्, इन्द्रियाराम इन्द्रियैः आराम आरमणम् आक्रीडा विषयेषु यस्य स इन्द्रियारामः, मोघं वृथा हे पार्थ स जीवति।
तस्माद् अज्ञेन अधिकृतेन कर्तव्यम् एव कर्म इति प्रकरणार्थः।
प्राग् आत्मज्ञाननिष्ठायोग्यताप्राप्तेः तादर्थ्येन कर्मयोगानुष्ठानम् अधिकृतेन अनात्मज्ञेन कर्तव्यम् एव इति एतत् “न कर्मणामनारम्भात्” इत्यत आरभ्य “शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः” इति एवम् अन्तेन प्रतिपाद्य—
“यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र” इत्यादिना “मोघं पार्थ स जीवति” इति एवम् अन्तेन अपि ग्रन्थेन प्रासङ्गिकम्
अधिकृतस्य
अनात्मविदः कर्मानुष्ठाने बहुकारणम् उक्तं तदकरणे च दोष-सङ्कीर्तनं कृतम्॥ 16॥
इस लोकमें जो मनुष्य कर्माधिकारी होकर इस प्रकार ईश्वरद्वारा वेद और यत्नपूर्वक चलाये हुए इस जगत्-चक्रके अनुसार (वेदाध्ययन-यज्ञादि) कर्म नहीं करता, हे पार्थ! वह पापायु अर्थात् पापमय जीवनवाला और इन्द्रियारामी अर्थात् इन्द्रियोंद्वारा विषयोंमें रमण करनेवाला व्यर्थ ही जीता है—उस पापीका जीना व्यर्थ ही है।
इसलिये इस प्रकरणका अर्थ यह हुआ कि अज्ञानी अधिकारीको कर्म अवश्य करना चाहिये।
अनात्मज्ञ अधिकारी पुरुषको आत्मज्ञानकी योग्यता प्राप्त होनेके पहले ज्ञाननिष्ठा-प्राप्तिके लिये कर्मयोगका अनुष्ठान अवश्य करना चाहिये, यह “न कर्मणामनारम्भात्” यहाँसे लेकर “शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः” इस श्लोकतकके वर्णनसे प्रतिपादन करके—
“यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र” से लेकर “मोघं पार्थ स जीवति” तकके ग्रन्थसे भी आत्मज्ञानसे रहित कर्माधिकारीके लिये कर्मोंके अनुष्ठान करनेमें बहुत-से प्रसङ्गानुकूल कारण कहे गये तथा उन कर्मोंके न करनेमें बहुत-से दोष भी बतलाये गये॥ 16॥
एवं स्थिते किम् एवं प्रवर्तितं चक्रं सर्वेण अनुवर्तनीयम् आहोस्वित् पूर्वोक्तकर्मयोगा-नुष्ठानोपायप्राप्याम् अनात्मविदा ज्ञानयोगेन एव निष्ठाम् आत्मविद्भिः साङ्ख्यैः अनुष्ठेयाम् अप्राप्तेन एव इति एवम् अर्थम् अर्जुनस्य प्रश्नम् आशङ्क्य,
स्वयम् एव वा शास्त्रार्थस्य विवेकप्रतिपत्त्यर्थम् “एतं वै तमात्मानं विदित्वा निवृत्तमिथ्याज्ञानाः सन्तो ब्राह्मणा मिथ्याज्ञानवद्भिरवश्यं कर्तव्येभ्यः पुत्रैषणादिभ्यो व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं शरीरस्थिति-मात्रप्रयुक्तं चरन्ति, न तेषामात्मज्ञाननिष्ठाव्यतिरेकेणान्यत् कार्यमस्ति” (बृह0 उ0 3। 5। 1) इति एवं श्रुत्यर्थम् इह गीताशास्त्रे प्रतिपिपादयिषितम् आविष्कुर्वन् आह भगवान्—
यदि ऐसा है तो क्या इस प्रकार चलाये हुए इस सृष्टि-चक्रके अनुसार सभीको चलना चाहिये? अथवा पूर्वोक्त कर्मयोगानुष्ठानरूप उपायसे प्राप्त होनेवाली और आत्मज्ञानी सांख्ययोगियोंद्वारा सेवन किये जाने योग्य ज्ञानयोगसे ही सिद्ध होनेवाली निष्ठाको न प्राप्त हुए अनात्मज्ञको ही इसके अनुसार बर्तना चाहिये? (या तो) इस प्रकार अर्जुनके प्रश्नकी आशङ्का करके (भगवान् बोले—)
अथवा स्वयं ही भगवान् शास्त्रके अर्थको भलीभाँति समझानेके लिये “यह जो प्रसिद्ध आत्मा है उसको जानकर जिनका मिथ्या ज्ञान निवृत्त हो चुका है, ऐसे जो महात्मा ब्राह्मणगण अज्ञानियोंद्वारा अवश्य की जानेवाली पुत्रादिकी इच्छाओंसे रहित होकर केवल शरीर-निर्वाहके लिये भिक्षाका आचरण करते हैं, उनका आत्मज्ञाननिष्ठासे अतिरिक्त अन्य कुछ भी कर्तव्य नहीं रहता” ऐसा श्रुतिका तात्पर्य जो कि इस गीताशास्त्रमें प्रतिपादन करना उनको इष्ट है, उस (श्रुति-अर्थ) को प्रकट करते हुए बोले—
यः तु साङ्ख्य आत्मज्ञाननिष्ठ आत्मरतिः आत्मनि एव रतिः न विषयेषु यस्य स आत्मरतिः एव स्याद् भवेद् आत्मतृप्तः च आत्मना एव तृप्तो न अन्नरसादिना मानवो मनुष्यः सन्न्यासी आत्मनि एव च सन्तुष्टः। सन्तोषो हि बाह्यार्थलाभे सर्वस्य भवति तम् अनपेक्ष्य आत्मनि एव च सन्तुष्टः सर्वतो वीततृष्ण इति एतत्। य ईदृश आत्मवित् तस्य कार्यं करणीयं न विद्यते न अस्ति इत्यर्थः॥ 17॥
परंतु जो आत्मज्ञाननिष्ठ सांख्ययोगी, केवल आत्मामें ही रतिवाला है अर्थात् जिसका आत्मामें ही प्रेम है, विषयोंमें नहीं और जो मनुष्य अर्थात् संन्यासी आत्मासे ही तृप्त है—जिसकी तृप्ति अन्न-रसादिके अधीन नहीं रह गयी है तथा जो आत्मामें ही सन्तुष्ट है, बाह्य विषयोंके लाभसे तो सबको सन्तोष होता ही है, पर उनकी अपेक्षा न करके जो आत्मामें ही सन्तुष्ट है अर्थात् सब ओरसे तृष्णारहित है। जो कोई ऐसा आत्मज्ञानी है उसके लिये कुछ भी कर्तव्य नहीं है॥ 17॥
किं च—
क्योंकि—
न एव तस्य परमात्मरतेः कृतेन कर्मणा अर्थः प्रयोजनम् अस्ति।
अस्तु तर्हि अकृतेन अकरणेन प्रत्यवायाख्यः अनर्थः।
न अकृतेन इह लोके कश्चन कश्चिद् अपि प्रत्यवायप्राप्तिरूप आत्महानिलक्षणो वा न एव अस्ति। न च अस्य सर्वभूतेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु भूतेषु कश्चिद् अर्थव्यपाश्रयः।
प्रयोजननिमित्तक्रियासाध्यो
व्यपाश्रयो व्यपाश्रयणम्। कञ्चिद् भूतविशेषम् आश्रित्य न साध्यः कश्चिद् अर्थः अस्ति। येन तदर्था क्रिया अनुष्ठेया स्यात्।
न त्वम् एतस्मिन् सर्वतः सम्प्लुतोदकस्थानीये सम्यग्दर्शने वर्तसे॥ 18॥
उस परमात्मामें प्रीतिवाले पुरुषका इस लोकमें कर्म करनेसे कोई प्रयोजन ही नहीं रहता है।
तो फिर कर्म न करनेसे उसको प्रत्यवायरूप अनर्थकी प्राप्ति होती होगी? (इसपर कहते हैं—)
उसके न करनेसे भी उसे इस लोकमें कोई प्रत्यवायप्राप्तिरूप या आत्महानिरूप अनर्थकी प्राप्ति नहीं होती तथा ब्रह्मासे लेकर स्थावरतक सब प्राणियोंमें उसका कुछ भी अर्थ-व्यपाश्रय नहीं होता।
किसी फलके लिये (किसी प्राणिविशेषका) जो क्रियासाध्य आश्रय है उसका नाम अर्थ-व्यपाश्रय है सो इस आत्मज्ञानीको, किसी प्राणिविशेषका सहारा लेकर कोई प्रयोजन सिद्ध नहीं करना है जिससे कि उसे तदर्थक किसी क्रियाका आरम्भ करना पड़े।
परंतु तू इस सब ओरसे परिपूर्ण जलाशयस्थानीय यथार्थ ज्ञानमें स्थित नहीं है॥ 18॥
यत एवम्—
जब कि ऐसी बात है—
तस्माद् असक्तः सङ्गवर्जितः सततं सर्वदा कार्यं कर्तव्यं नित्यं कर्म समाचर निर्वर्तय। असक्तो हि यस्मात् समाचरन् ईश्वरार्थं कर्म कुर्वन् परं मोक्षम् आप्नोति पूरुषः सत्त्वशुद्धिद्वारेण इत्यर्थः॥ 19॥
इसलिये तू आसक्तिरहित होकर कर्तव्य— नित्यकर्मोंका सदा भलीभाँति आचरण किया कर। क्योंकि अनासक्त होकर कर्म करनेवाला अर्थात् ईश्वरार्थ कर्म करता हुआ पुरुष, अन्तःकरणकी शुद्धिद्वारा मोक्षरूप परमपद पा लेता है॥ 19॥
यस्मात् च—
एक और भी कारण है—
भाष्य4 paragraphs · खोलें
कर्मणा एव हि यस्मात् पूर्वे क्षत्रिया विद्वांसः संसिद्धिं मोक्षं गन्तुम् आस्थिताः प्रवृत्ता जनकादयो जनकाश्वपतिप्रभृतयः।
यदि ते प्राप्तसम्यग्दर्शनाः ततो लोकसङ्ग्रहार्थं प्रारब्धकर्मत्वात् कर्मणा सह एव असन्न्यस्य एव कर्म संसिद्धिम् आस्थिता इत्यर्थः। अथ अप्राप्तसम्यग्दर्शना जनकादयः तदा कर्मणा सत्त्वशुद्धिसाधनभूतेन क्रमेण संसिद्धिम् आस्थिता इति व्याख्येयः श्लोकः।
अथ मन्यसे पूर्वैः अपि जनकादिभिः अपि अजानद्भिः एव कर्तव्यं कर्म कृतं तावता न अवश्यम् अन्येन कर्तव्यं सम्यग्दर्शनवता कृतार्थेन इति।
तथापि प्रारब्धकर्मायत्तः त्वं लोकसङ्ग्रहम् एव अपि लोकस्य उन्मार्गप्रवृत्तिनिवारणं लोकसङ्ग्रहः तम् एव अपि प्रयोजनं सम्पश्यन् कर्तुम् अर्हसि॥ 20॥
क्योंकि—पहले जनक-अश्वपति प्रभृति विद्वान् क्षत्रिय लोग कर्मोंद्वारा ही मोक्षप्राप्तिके लिये प्रवृत्त हुए थे।
यहाँ इस श्लोककी व्याख्या इस प्रकार करनी चाहिये कि यदि वे जनकादि, यथार्थ ज्ञानको प्राप्त हो चुके थे तब तो वे प्रारब्धकर्मा होनेके कारण लोकसंग्रहके लिये कर्म करते हुए ही अर्थात् संन्यास ग्रहण किये बिना ही परम सिद्धिको प्राप्त हुए, और यदि वे जनकादि यथार्थ ज्ञानको प्राप्त नहीं थे, तो वे अन्तःकरणकी शुद्धिके साधनरूप कर्मोंसे क्रमशः परम सिद्धिको प्राप्त हुए।
यदि तू यह मानता हो कि आत्मतत्त्वको न जाननेवाले जनकादि पूर्वजोंद्वारा कर्तव्य-कर्म किये गये हैं, इससे यह नहीं हो सकता कि दूसरे आत्मज्ञानी कृतार्थ पुरुषोंको भी कर्म अवश्य करने चाहिये।
तो भी तू प्रारब्ध-कर्मके अधीन है, इसलिये तुझे लोकसंग्रहकी तरफ देखकर भी अर्थात् लोगोंकी उलटे मार्गमें जानेवाली प्रवृत्तिको निवारण करनारूप जो लोकसंग्रह है, उस लोकसंग्रहरूप प्रयोजनको देखते हुए भी, कर्म करना चाहिये॥ 20॥
लोकसङ्ग्रहं कः कर्तुम् अर्हति कथं च इति उच्यते—
लोकसंग्रह किसको करना चाहिये और किसलिये करना चाहिये? सो कहते हैं—
यद् यत् कर्म आचरति येषु येषु श्रेष्ठः प्रधानः तत् तद् एव कर्म आचरति इतरः अन्यो जनः तदनुगतः।
किं च स श्रेष्ठो यत् प्रमाणं कुरुते लौकिकं वैदिकं वा लोकः तद् अनुवर्तते तद् एव प्रमाणीकरोति इत्यर्थः॥ 21॥
श्रेष्ठ पुरुष जो-जो कर्म करता है अर्थात् प्रधान मनुष्य जिस-जिस कर्ममें बर्तता है, दूसरे लोग उसके अनुयायी होकर उस-उस कर्मका ही आचरण किया करते हैं।
तथा वह श्रेष्ठ पुरुष जिस-जिस लौकिक या वैदिक प्रथाको प्रामाणिक मानता है, लोग उसीके अनुसार चलते हैं अर्थात् उसीको प्रमाण मानते हैं॥ 21॥
यदि अत्र ते लोकसङ्ग्रहकर्तव्यतायां विप्रतिपत्तिः तर्हि मां किं न पश्यसि—
यदि इस लोकसंग्रहकी कर्तव्यतामें तुझे कुछ शंका हो तो तू मुझे क्यों नहीं देखता—
न मे मम पार्थ न अस्ति न विद्यते कर्तव्यं त्रिषु अपि लोकेषु किञ्चन किञ्चिद् अपि। कस्माद् न अनवाप्तम् अप्राप्तम् अवाप्तव्यं प्रापणीयं तथापि वर्ते एव च कर्मणि अहम्॥ 22॥
हे पार्थ! तीनों लोकोंमें मेरा कुछ भी कर्तव्य नहीं है अर्थात् मुझे कुछ भी करना नहीं है; क्योंकि मुझे कोई भी अप्राप्त वस्तु प्राप्त नहीं करनी है तो भी मैं कर्मोंमें बर्तता ही हूँ॥ 22॥
यदि पुनः अहं न वर्तेयं जातु कदाचित् कर्मणि अतन्द्रितः अनलसः सन् मम श्रेष्ठस्य सतो वर्त्म मार्गम् अनुवर्तन्ते मनुष्या हे पार्थ सर्वशः सर्वप्रकारैः॥ 23॥
यदि मैं कदाचित् आलस्यरहित—सावधान होकर कर्मोंमें न बरतूँ, तो हे पार्थ! ये मनुष्य सब प्रकारसे मुझ श्रेष्ठके मार्गका अनुकरण कर रहे हैं॥ 23॥
तथा च को दोष इति आह—
ऐसा होनेसे क्या दोष हो जायगा? सो कहते हैं—
उत्सीदेयुः विनश्येयुः इमे सर्वे लोका लोकस्थितिनिमित्तस्य कर्मणः अभावात्, न कुर्यां कर्म चेद् अहम्, किं च सङ्करस्य च कर्ता स्याम्। तेन कारणेन उपहन्याम् इमाः प्रजाः प्रजानाम् अनुग्रहाय प्रवृत्तः तद् उपहतिम् उपहननं कुर्याम् इत्यर्थः। मम ईश्वरस्य अननुरूपम् आपद्येत॥ 24॥
यदि मैं कर्म न करूँ तो लोकस्थितिके लिये किये जानेवाले कर्मोंका अभाव हो जानेसे यह सब लोक नष्ट हो जायँगे और मैं वर्णसंकरका कर्ता होऊँगा, इसलिये इस प्रजाका नाश भी करूँगा, अर्थात् प्रजापर अनुग्रह करनेमें लगा हुआ मैं इनका हनन करनेवाला बनूँगा। यह सब मुझ ईश्वरके अनुरूप नहीं होगा॥ 24॥
यदि पुनः अहम् इव त्वं कृतार्थबुद्धिः आत्मविद् अन्यो वा तस्य अपि आत्मनः कर्तव्याभावे अपि परानुग्रह एव कर्तव्य इति—
यदि मेरी तरह तू या दूसरा कोई कृतार्थबुद्धि आत्मवेत्ता हो, तो उसको भी अपने लिये कर्तव्यका अभाव होनेपर भी केवल दूसरोंपर अनुग्रह (करनेके लिये कर्म) करना चाहिये—
सक्ताः कर्मणि अस्य कर्मणः फलं मम भविष्यति इति केचिद् अविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत, कुर्याद् विद्वान् आत्मवित् तथा असक्तः सन्।
तद्वत् किमर्थं करोति तत् शृणु, चिकीर्षुः कर्तुम् इच्छुः लोकसङ्ग्रहम्॥ 25॥
हे भारत! “इस कर्मका फल मुझे मिलेगा” इस प्रकार कर्मोंमें आसक्त हुए कई अज्ञानी मनुष्य जैसे कर्म करते हैं आत्मवेत्ता विद्वान्को भी आसक्तिरहित होकर उसी तरह कर्म करना चाहिये।
आत्मज्ञानी उसकी तरह कर्म क्यों करता है? सो सुन—वह लोकसंग्रह करनेकी इच्छावाला है (इसलिये करता है)॥ 25॥
एवं लोकसङ्ग्रहं चिकीर्षोः न मम आत्मविदः कर्तव्यम् अस्ति अन्यस्य वा लोकसङ्ग्रहं मुक्त्वा ततः तस्य आत्मविद इदम् उपदिश्यते—
इस प्रकार लोकसंग्रह करनेकी इच्छावाले मुझ परमात्माका या दूसरे आत्मज्ञानीका, लोकसंग्रहको छोड़कर दूसरा कोई कर्तव्य नहीं रह गया है। अतः उस आत्मवेत्ताके लिये यह उपदेश किया जाता है—
बुद्धेः भेदो बुद्धिभेदो मया इदं कर्तव्यं भोक्तव्यं च अस्य कर्मणः फलम् इति निश्चितरूपाया बुद्धेः भेदनं चालनं बुद्धिभेदः तं न जनयेद् न उत्पादयेद् अज्ञानाम् अविवेकिनां कर्मसङ्गिनां कर्मणि आसक्तानाम् आसङ्गवताम्।
किं तु कुर्यात्, जोषयेत् कारयेत् सर्वकर्माणि विद्वान् स्वयं तद् एव अविदुषां कर्म युक्तः अभियुक्तः समाचरन्॥ 26॥
बुद्धिको विचलित करनेका नाम बुद्धिभेद है, (ज्ञानीको चाहिये कि) कर्मोंमें आसक्तिवाले— विवेकरहित अज्ञानियोंकी बुद्धिमें भेद उत्पन्न न करे अर्थात् “मेरा यह कर्तव्य है, इस कर्मका फल मुझे भोगना है” इस प्रकार जो उनकी निश्चितरूपा बुद्धि बनी हुई है, उसको विचलित करना बुद्धिभेद करना है सो न करे।
तो फिर क्या करे? समाहितचित्त विद्वान् स्वयं अज्ञानियोंके ही (सदृश) उन कर्मोंका (शास्त्रानुकूल) आचरण करता हुआ उनसे सब कर्म करावे॥ 26॥
अविद्वान् अज्ञः कथं कर्मसु सज्जते इति आह—
मूर्ख अज्ञानी मनुष्य कर्मोंमें किस प्रकार आसक्त होता है? सो कहते हैं—
प्रकृतेः प्रकृतिः प्रधानं सत्त्वरजस्तमसां गुणानां साम्यावस्था
तस्याः
प्रकृतेः
गुणैः विकारैः कार्यकरणरूपैः क्रियमाणानि कर्माणि लौकिकानि शास्त्रीयाणि च सर्वशः सर्वप्रकारैः। अहङ्कारविमूढात्मा कार्यकरणसङ्घातात्मप्रत्ययः अहङ्कारः तेन विविधं नानाविधं मूढ आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः अयम्। कार्यकरणधर्मा कार्यकरणाभिमानी अविद्यया कर्माणि आत्मनि मन्यमानः तत्तत्कर्मणाम् अहं कर्ता इति मन्यते॥ 27॥
सत्त्व, रजस् और तमस्—इन तीनों गुणोंकी जो साम्यावस्था है, उसका नाम प्रधान या प्रकृति है, उस प्रकृतिके गुणोंसे अर्थात् कार्य और करणरूप* समस्त विकारोंसे लौकिक और शास्त्रीय सम्पूर्ण कर्म सब प्रकारसे किये जाते हैं। परंतु अहंकारविमूढात्मा—कार्य और करणके संघातरूप शरीरमें आत्मभावकी प्रतीतिका नाम अहंकार है, उस अहंकारसे जिसका अन्तःकरण अनेक प्रकारसे मोहित हो चुका है ऐसा—देहेन्द्रियके धर्मको अपना धर्म माननेवाला, देहाभिमानी पुरुष अविद्यावश प्रकृतिके कर्मोंको अपनेमें मानता हुआ उन-उन कर्मोंका “मैं कर्ता हूँ” ऐसा मान बैठता है॥ 27॥
यः पुनः विद्वान्—
परंतु जो ज्ञानी है—
तत्त्ववित् तु महाबाहो कस्य तत्त्वविद् गुणकर्मविभागयोः गुणविभागस्य कर्मविभागस्य च तत्त्वविद् इत्यर्थः। गुणाः करणात्मका गुणेषु विषयात्मकेषु वर्तन्ते न आत्मा इति मत्वा न सज्जते। सक्तिं न करोति॥ 28॥
हे महाबाहो! वह तत्त्ववेत्ता, किसका तत्त्ववेत्ता? गुण-कर्म-विभागका, अर्थात् गुणविभाग और कर्मविभागके* तत्त्वको जाननेवाला ज्ञानी, “इन्द्रियादिरूप गुण ही विषयरूप गुणोंमें बर्त रहे हैं, आत्मा नहीं बर्तता” ऐसे मानकर आसक्त नहीं होता। उन कर्मोंमें प्रीति नहीं करता॥ 28॥
ये पुनः—
परंतु जो—
प्रकृतेः गुणैः सम्यङ्मूढाः सम्मोहिताः सन्तः सज्जन्ते गुणानां कर्मसु गुणकर्मसु वयं कर्म कुर्मः फलाय इति। तान् कर्मसङ्गिनः अकृत्स्नविदः,
कर्मफलमात्रदर्शिनो
मन्दान् मन्दप्रज्ञान् कृत्स्नविद् आत्मवित् स्वयं न विचालयेत्।
बुद्धिभेदकरणम् एव चालनं तद् न कुर्याद् इत्यर्थः॥ 29॥
प्रकृतिके गुणोंसे अत्यन्त मोहित हुए पुरुष “हम अमुक फलके लिये यह कर्म करते हैं” इस प्रकार गुणोंके कर्मोंमें आसक्त होते हैं। उन पूर्णरूपसे न समझनेवाले, कर्मफलमात्रको ही देखनेवाले और कर्मोंमें आसक्त मन्दबुद्धि पुरुषोंको अच्छी प्रकार समस्त तत्त्वको समझनेवाला आत्मज्ञानी पुरुष स्वयं चलायमान न करे।
अभिप्राय यह कि बुद्धिभेद करना ही उनको चलायमान करना है, सो न करे॥ 29॥
कथं पुनः कर्मणि अधिकृतेन अज्ञेन मुमुक्षुणा कर्म कर्तव्यम् इति उच्यते—
तो फिर कर्माधिकारी अज्ञानी मुमुक्षुको किस प्रकार कर्म करना चाहिये? सो कहते हैं—
मयि वासुदेवे परमेश्वरे सर्वज्ञे सर्वात्मनि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्य निक्षिप्य अध्यात्मचेतसा विवेकबुद्ध्या अहं कर्ता ईश्वराय भृत्यवत् करोमि इति अनया बुद्ध्या,
किं च निराशीः त्यक्ताशीः निर्ममो ममभावः च निर्गतो यस्य तव स त्वं निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरो विगतसन्तापो विगतशोकः सन् इत्यर्थः॥ 30॥
मुझ सर्वात्मरूप सर्वज्ञ परमेश्वर वासुदेवमें विवेकबुद्धिसे सब कर्म छोड़कर अर्थात् “मैं सब कर्म ईश्वरके लिये सेवककी तरह कर रहा हूँ” इस बुद्धिसे सब कर्म मुझमें अर्पण करके,
तथा निराशी—आशारहित और निर्मम यानी जिसका मेरापन सर्वथा नष्ट हो चुका हो उसे निर्मम कहते हैं, ऐसा होकर तू शोकरहित हुआ युद्ध कर अर्थात् चिन्ता-संतापसे रहित हुआ युद्ध कर॥ 30॥
यद् एतद् मतं कर्म कर्तव्यम् इति सप्रमाणम् उक्तं तत् तथा—
“कर्म करने चाहिये” ऐसा जो यह मत प्रमाणसहित कहा गया वह यथार्थ है (ऐसा मानकर)—
ये मे मदीयम् इदं मतम् अनुतिष्ठन्ति
मानवा
श्रद्धावन्तः अनुवर्तन्ते
मनुष्याः श्रद्दधाना अनसूयन्तः असूया च मयि गुरौ वासुदेवे अकुर्वन्तः, मुच्यन्ते ते अपि एवम्भूताः कर्मभिः धर्माधर्माख्यैः॥ 31॥
जो श्रद्धायुक्त मनुष्य गुरुस्वरूप मुझ वासुदेवमें असूया न करते हुए (मेरे गुणोंमें दोष न देखते हुए) मेरे इस मतके अनुसार चलते हैं, वे ऐसे मनुष्य भी पुण्य-पापरूप कर्मोंसे मुक्त हो जाते हैं॥ 31॥
ये तु तद्विपरीता एतद् मम मतम् अभ्यसूयन्तो न अनुतिष्ठन्ति न अनुवर्तन्ते मे मतं सर्वेषु ज्ञानेषु विविधं मूढाः ते। सर्वज्ञानविमूढान् तान् विद्धि नष्टान् नाशं गतान् अचेतसः अविवेकिनः॥ 32॥
परंतु जो उनसे विपरीत हैं, मेरे इस मतको निन्दा करते हुए इस मेरे मतके अनुसार आचरण नहीं करते, वे समस्त ज्ञानोंमें अनेक प्रकारसे मूढ़ हैं। सब ज्ञानोंमें मोहित हुए उन अविवेकियोंको तो तू नाशको प्राप्त हुए ही जान॥ 32॥
कस्मात् पुनः कारणात् त्वदीयं मतं न अनुतिष्ठन्ति परधर्मम् अनुतिष्ठन्ति स्वधर्मं च न अनुवर्तन्ते, त्वत्प्रतिकूलाः कथं न बिभ्यति त्वच्छासनातिक्रमदोषात्, तत्र आह—
तो फिर वे (लोग) किस कारणसे आपके मतके अनुसार नहीं चलते? दूसरेके धर्मका अनुष्ठान करते हैं और स्वधर्माचरण नहीं करते? आपके प्रतिकूल होकर आपके शासनको उल्लङ्घन करनेके दोषसे क्यों नहीं डरते, इसमें क्या कारण है? इसपर कहते हैं—
सदृशम् अनुरूपं चेष्टते कस्याः स्वस्याः स्वकीयायाः प्रकृतेः, प्रकृतिः नाम पूर्वकृत-धर्माधर्मादिसंस्कारो वर्तमानजन्मादौ अभिव्यक्तः सा प्रकृतिः तस्याः सदृशम् एव सर्वो जन्तुः ज्ञानवान् अपि किं पुनः मूर्खः।
तस्मात् प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति मम वा अन्यस्य वा॥ 33॥
सभी प्राणी एवं ज्ञानवान् भी अपनी प्रकृतिके अनुसार ही चेष्टा करते हैं अर्थात् जो पूर्वकृत पुण्य-पाप आदिका संस्कार वर्तमान जन्मादिमें प्रकट होता है, उसका नाम प्रकृति है, उसके अनुसार ज्ञानवान् भी चेष्टा किया करता है। फिर मूर्खकी तो बात ही क्या है?
इसलिये सभी प्राणी (अपनी) प्रकृति अर्थात् स्वभावकी ओर जा रहे हैं, इसमें मेरा या दूसरेका शासन क्या कर सकता है?॥ 33॥
यदि सर्वो जन्तुः आत्मनः प्रकृतिसदृशम् एव चेष्टते न च प्रकृतिशून्यः कश्चिद् अस्ति, ततः पुरुषकारस्य विषयानुपपत्तेः, शास्त्रा-नर्थक्यप्राप्तौ इदम् उच्यते—
यदि सभी जीव अपनी-अपनी प्रकृतिके अनुरूप ही चेष्टा करते हैं, प्रकृतिसे रहित कोई है ही नहीं, तब तो पुरुषके प्रयत्नकी आवश्यकता न रहनेसे विधि-निषेध बतलानेवाला शास्त्र निरर्थक होगा? इसपर यह कहते हैं—
इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थे सर्वेन्द्रियाणाम् अर्थे शब्दादिविषये इष्टे रागः अनिष्टे द्वेष इति एवं प्रतीन्द्रियार्थे रागद्वेषौ अवश्यम्भाविनौ।
तत्र अयं पुरुषकारस्य शास्त्रार्थस्य च विषय उच्यते—
शास्त्रार्थे प्रवृत्तः पूर्वम् एव रागद्वेषयोः वशं न आगच्छेत्।
या हि पुरुषस्य प्रकृतिः सा रागद्वेषपुरः-सरा एव स्वकार्ये पुरुषं प्रवर्तयति तदा स्वधर्मपरित्यागः परधर्मानुष्ठानं च भवति।
यदा पुनः रागद्वेषौ तत्प्रतिपक्षेण नियमयति, तदा शास्त्रदृष्टिः एव पुरुषो भवति, न प्रकृतिवशः।
तस्मात् तयो रागद्वेषयोः वशं न आगच्छेत्। यतः तौ हि अस्य पुरुषस्य परिपन्थिनौ श्रेयो-मार्गस्य विघ्नकर्तारौ तस्करौ इव इत्यर्थः॥ 34॥
इन्द्रिय, इन्द्रियके अर्थमें अर्थात् सभी इन्द्रियोंके शब्दादि विषयोंमें राग और द्वेष स्थित हैं, अर्थात् इष्टमें राग और अनिष्टमें द्वेष—ऐसे प्रत्येक इन्द्रियके विषयमें राग और द्वेष दोनों अवश्य रहते हैं।
वहाँ पुरुष-प्रयत्नकी और शास्त्रकी आवश्यकताका विषय इस प्रकार बतलाते हैं—
शास्त्रानुसार वर्तनेमें लगे हुए मनुष्यको चाहिये कि वह पहलेसे ही राग-द्वेषके वशमें न हो।
अभिप्राय यह कि मनुष्यकी जो प्रकृति है वह राग-द्वेषपूर्वक ही अपने कार्यमें मनुष्यको नियुक्त करती है। तब स्वाभाविक ही स्वधर्मका त्याग और परधर्मका अनुष्ठान होता है।
परंतु जब यह जीव प्रतिपक्ष-भावनासे राग-द्वेषका संयम कर लेता है, तब केवल शास्त्रदृष्टिवाला हो जाता है, फिर यह प्रकृतिके वशमें नहीं रहता।
इसलिये (कहते हैं कि) मनुष्यको राग-द्वेषके वशमें नहीं होना चाहिये; क्योंकि वे (राग-द्वेष) ही इस जीवके परिपन्थी हैं अर्थात् चोरकी भाँति कल्याणमार्गमें विघ्न करनेवाले हैं॥ 34॥
तत्र रागद्वेषप्रयुक्तो मन्यते शास्त्रार्थम् अपि अन्यथा परधर्मः अपि धर्मत्वाद् अनुष्ठेय एव इति तद् असत्—
रागद्वेषयुक्त मनुष्य तो शास्त्रके अर्थको भी उलटा मान लेता है और परधर्मको भी धर्म होनेके नाते अनुष्ठान करनेयोग्य मान बैठता है। परंतु उसका ऐसा मानना भूल है—
श्रेयान् प्रशस्यतरः स्वो धर्मः स्वधर्मो विगुणः अपि विगतगुणः अपि अनुष्ठीयमानः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् साद्गुण्येन सम्पादिताद् अपि।
स्वधर्मे स्थितस्य निधनं मरणम् अपि श्रेयः परधर्मे स्थितस्य जीवितात्, कस्मात्, परधर्मो भयावहो नरकादिलक्षणं भयम् आवहति यतः॥ 35॥
अच्छी प्रकार अनुष्ठान किये गये अर्थात् अंग-प्रत्यंगोंसहित सम्पादन किये गये भी पर-धर्मकी अपेक्षा गुणरहित भी अनुष्ठान किया हुआ अपना धर्म कल्याणकर है अर्थात् अधिक प्रशंसनीय है।
पर-धर्ममें स्थित पुरुषके जीवनकी अपेक्षा स्वधर्ममें स्थित पुरुषका मरण भी श्रेष्ठ है, क्योंकि दूसरेका धर्म भयदायक है—नरक आदि रूप भयका देनेवाला है॥ 35॥
यद्यपि अनर्थमूलं “ध्यायतो विषयान् पुंसः”, “रागद्वेषौ ह्यस्य परिपन्थिनौ” इति च उक्तं विक्षिप्तम् अनवधारितं च तद् उक्तम्, तत् संक्षिप्तं निश्चितं च इदम् एव इति ज्ञातुम् इच्छन् अर्जुन उवाच ज्ञाते हि तस्मिन् तदुच्छेदाय यत्नं कुर्याम् इति—
अर्जुन बोले—
यद्यपि “ध्यायतो विषयान् पुंसः”, “रागद्वेषौ ह्यस्य परिपन्थिनौ” इत्यादि प्रकरणोंमें अनर्थका मूल कारण बतलाया गया, पर वह भिन्न-भिन्न प्रकरणोंमें और अनिश्चितरूपसे कहा गया है। इसलिये वह “अनर्थोंका कारण ठीक यही है।” इस प्रकार निश्चयपूर्वक और संक्षेपसे जाननेमें आ जाय तो मैं उसके उच्छेदके लिये प्रयत्न करूँ, इस विचारसे उसके जाननेकी इच्छा करते हुए अर्जुन बोले—
अथ केन हेतुभूतेन प्रयुक्तः सन् राज्ञा इव भृत्यः अयं पापं कर्म चरति आचरति पूरुषः स्वयम् अनिच्छन् अपि हे वार्ष्णेय वृष्णिकुलप्रसूत बलाद् इव नियोजितो राज्ञा इव इति उक्तो दृष्टान्तः॥ 36॥
हे वृष्णिकुलमें उत्पन्न हुए कृष्ण! किस प्रधान कारणसे प्रयुक्त किया हुआ यह पुरुष स्वयं न चाहता हुआ भी राजासे प्रयुक्त किये हुए सेवककी तरह बलपूर्वक लगाया हुआ-सा पाप-कर्मका आचरण किया करता है?॥ 36॥
शृणु त्वं तं वैरिणं सर्वानर्थकरं यं त्वं पृच्छसि—श्रीभगवानुवाच—
“ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः।
वैराग्यस्याथ मोक्षस्य षण्णां भग इतीरणा॥”
(विष्णुपु0 6। 5। 74)
ऐश्वर्यादिषट्कं यस्मिन् वासुदेवे नित्यम् अप्रतिबद्धत्वेन सामस्त्येन च वर्तते।
“उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम्।
वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति॥”
(विष्णुपु0 6। 5। 78)
उत्पत्त्यादिविषयं च विज्ञानं यस्य स वासुदेवो वाच्यो भगवान् इति।
जिसको तू पूछता है, सर्व अनर्थोंके कारणरूप उस वैरीके विषयमें सुन (इस उद्देश्यसे) भगवान् बोले— [आचार्य पहले भगवान् शब्दका अर्थ करते हैं।]
“सम्पूर्ण ऐश्वर्य, धर्म, यश, लक्ष्मी, वैराग्य और मोक्ष—इन छःका नाम भग है” यह ऐश्वर्य आदि छहों गुण बिना प्रतिबन्धके, सम्पूर्णतासे जिस वासुदेवमें सदा रहते हैं।
तथा “उत्पत्ति और प्रलयको, भूतोंके आने और जानेको एवं विद्या और अविद्याको जो जानता है, उसका नाम भगवान् है” अतः उत्पत्ति आदि सब विषयोंको जो भलीभाँति जानते हैं, वे वासुदेव “भगवान्” नामसे वाच्य हैं।
काम
एष
सर्वलोकशत्रुः
यन्निमित्ता सर्वानर्थप्राप्तिः प्राणिनाम्, स एष कामः प्रतिहतः केनचित् क्रोधत्वेन परिणमते। अतः क्रोधः अपि एष एव।
रजोगुणसमुद्भवो रजोगुणात् समुद्भवो यस्य स कामो रजोगुणसमुद्भवो रजोगुणस्य वा समुद्भवः। कामो हि उद्भूतो रजः प्रवर्तयन् पुरुषं प्रवर्तयति।
तृष्णया हि अहं कारित इति दुःखितानां रजःकार्ये सेवादौ प्रवृत्तानां प्रलापः श्रूयते।
महाशनो महद् अशनम् अस्य इति महाशनः अत एव महापाप्मा। कामेन हि प्रेरितो जन्तुः पापं करोति। अतो विद्धि एनं कामम् इह संसारे वैरिणम्॥ 37॥
यह काम जो सब लोगोंका शत्रु है, जिसके निमित्तसे जीवोंको सब अनर्थोंकी प्राप्ति होती है, वही यह काम किसी कारणसे बाधित होनेपर क्रोधके रूपमें बदल जाता है, इसलिये क्रोध भी यही है।
यह काम रजोगुणसे उत्पन्न हुआ है अथवा यों समझो कि रजोगुणका उत्पादक है; क्योंकि उत्पन्न हुआ काम ही रजोगुणको प्रकट करके पुरुषको कर्ममें लगाया करता है।
तथा रजोगुणके कार्य—सेवा आदिमें लगे हुए दुःखित मनुष्योंका ही यह प्रलाप सुना जाता है कि “तृष्णा ही हमसे अमुक काम करवाती है” इत्यादि।
तथा यह काम बहुत खानेवाला है। इसलिये महापापी भी है, क्योंकि कामसे ही प्रेरित हुआ जीव पाप किया करता है। इसलिये इस कामको ही तू इस संसारमें वैरी जान॥ 37॥
कथं वैरी इति दृष्टान्तैः प्रत्याययति—
यह काम किस प्रकार वैरी है, सो दृष्टान्तोंसे समझाते हैं—
धूमेन सहजेन आव्रियते वह्निः प्रकाशात्मकः अप्रकाशात्मकेन यथा वा आदर्शो मलेन च, यथा उल्बेन गर्भवेष्टनेन जरायुणा आवृत आच्छादितो गर्भः तथा तेन इदम् आवृतम्॥ 38॥
जैसे प्रकाशस्वरूप अग्नि अपने साथ उत्पन्न हुए अन्धकाररूप धूएँसे और दर्पण जैसे मलसे आच्छादित हो जाता है तथा जैसे गर्भ अपने आवरणरूप जेरसे आच्छादित होता है वैसे ही उस कामसे यह (ज्ञान) ढका हुआ है॥ 38॥
किं पुनः तद् इदंशब्दवाच्यं यत् कामेन आवृतम् इति उच्यते—
जिसका (उपर्युक्त श्लोकमें) “इदम्” शब्दसे संकेत किया गया है—जो कामसे आच्छादित है, वह कौन है? सो कहा जाता है—
आवृतम् एतेन ज्ञानं ज्ञानिनो नित्यवैरिणा। ज्ञानी हि जानाति अनेन अहम् अनर्थे प्रयुक्तः पूर्वम् एव इति। दुःखी च भवति नित्यम् एव। अतः असौ ज्ञानिनो नित्यवैरी न तु मूर्खस्य। स हि कामं तृष्णाकाले मित्रम् इव पश्यन् तत्कार्ये दुःखे प्राप्ते जानाति, तृष्णया अहं दुःखित्वम् आपादित इति, न पूर्वम् एव अतो ज्ञानिन एव नित्यवैरी।
किंरूपेण, कामरूपेण काम इच्छा एव रूपम् अस्य इति कामरूपः तेन दुष्पूरेण दुःखेन पूरणम् अस्य इति दुष्पूरः तेन अनलेन न अस्य अलं पर्याप्तिः विद्यते इति अनलः तेन॥ 39॥
ज्ञानीके (विवेकीके) इस कामरूप नित्य वैरीसे ज्ञान ढका हुआ है। ज्ञानी ही पहलेसे जानता है कि इसके द्वारा मैं अनर्थोंमें नियुक्त किया गया हूँ। इससे वह सदा दुःखी भी होता है। इसलिये यह ज्ञानीका ही नित्य वैरी है मूर्खका नहीं; क्योंकि वह मूर्ख तो तृष्णाके समय उसको मित्रके समान समझता है। फिर जब उसका परिणामरूप दुःख प्राप्त होता है तब समझता है कि “तृष्णाके द्वारा मैं दुःखी किया गया हूँ” पहले नहीं जानता, इसलिये यह “काम” ज्ञानीका ही नित्य वैरी है।
कैसे कामके द्वारा (ज्ञान आच्छादित है? इसपर कहते हैं—) कामना—इच्छा ही जिसका स्वरूप है, जो अति कष्टसे पूर्ण होता है तथा जो अनल है, भोगोंसे कभी भी तृप्त नहीं होता, ऐसे कामनारूप वैरीद्वारा (ज्ञान आच्छादित है)॥ 39॥
किमधिष्ठानः पुनः कामो ज्ञानस्य आवरणत्वेन वैरी सर्वस्य इति अपेक्षायाम् आह ज्ञाते हि शत्रोः अधिष्ठाने सुखेन शत्रुनिबर्हणं कर्तुं शक्यते इति—
ज्ञानको आच्छादित करनेवाला होनेके कारण जो सबका वैरी है वह काम कहाँ रहनेवाला है? अर्थात् उसका आश्रय क्या है? क्योंकि शत्रुके रहनेका स्थान जान लेनेपर सहजमें ही उसका नाश किया जा सकता है। इसपर कहते हैं—
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः च अस्य कामस्य अधिष्ठानम् आश्रय उच्यते। एतैः इन्द्रियादिभिः आश्रयैः विमोहयति विविधं मोहयति एष कामो ज्ञानम् आवृत्य आच्छाद्य देहिनं शरीरिणम्॥ 40॥
इन्द्रियाँ, मन और बुद्धि यह सब इस कामके अधिष्ठान अर्थात् रहनेके स्थान बतलाये जाते हैं। यह काम इन आश्रयभूत इन्द्रियादिके द्वारा ज्ञानको आच्छादित करके इस जीवात्माको नाना प्रकारसे मोहित किया करता है॥ 40॥
यत एवम्—
जब कि ऐसा है—
तस्मात् त्वम् इन्द्रियाणि आदौ पूर्वं नियम्य वशीकृत्य भरतर्षभ पाप्मानं पापाचारं कामं प्रजहि हि परित्यज, एनं प्रकृतं वैरिणं ज्ञान-विज्ञाननाशनम्।
ज्ञानं शास्त्रत आचार्यतः च आत्मादीनाम् अवबोधः, विज्ञानं विशेषतः तदनुभवः तयोः ज्ञानविज्ञानयोः श्रेयःप्राप्तिहेत्वोः नाशनं प्रजहि हि आत्मनः परित्यज इत्यर्थः॥ 41॥
इसलिये हे भरतर्षभ! तू पहले इन्द्रियोंको वशमें करके ज्ञान और विज्ञानके नाशक इस ऊपर बतलाये हुए वैरी पापाचारी कामका परित्याग कर।
अभिप्राय यह कि शास्त्र और आचार्यके उपदेशसे जो आत्मा-अनात्मा और विद्या-अविद्या आदि पदार्थोंका बोध होता है उसका नाम “ज्ञान” है, एवं उसका जो विशेषरूपसे अनुभव है उसका नाम विज्ञान है, अपने कल्याणकी प्राप्तिके कारणरूप उन ज्ञान और विज्ञानको यह काम नष्ट करनेवाला है, इसलिये इसका परित्याग कर॥ 41॥
इन्द्रियाणि आदौ नियम्य कामं शत्रुं जहि हि इति उक्तं तत्र किमाश्रयः कामं जह्याद् इति उच्यते—
पहले इन्द्रियोंको वशमें करके कामरूप शत्रुका त्याग कर—ऐसा कहा, सो किसका आश्रय लेकर इसका त्याग करना चाहिये, यह बतलाते हैं—
इन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि पञ्च देहं स्थूलं बाह्यं परिच्छिन्नं च अपेक्ष्य सौक्ष्म्यान्तरस्थत्वव्यापि-त्वादि अपेक्ष्य पराणि प्रकृष्टानि आहुः पण्डिताः।
तथा इन्द्रियेभ्यः परं मनः सङ्कल्पविकल्पा-त्मकम्। तथा मनसः तु परा बुद्धिः निश्चयात्मिका।
तथा यः सर्वदृश्येभ्यो बुद्ध्यन्तेभ्यः अभ्यन्तरः, यं देहिनम् इन्द्रियादिभिः आश्रयैः युक्तः कामो ज्ञानावरणद्वारेण मोहयति इति उक्तम्, स बुद्धेः द्रष्टा परमात्मा॥ 42॥
पण्डितजन बाह्य, परिच्छिन्न और स्थूल देहकी अपेक्षा सूक्ष्म अन्तरस्थ और व्यापक आदि गुणोंसे युक्त होनेके कारण श्रोत्रादि पञ्च ज्ञानेन्द्रियोंको पर अर्थात् श्रेष्ठ कहते हैं।
तथा इन्द्रियोंकी अपेक्षा संकल्प-विकल्पात्मक मनको श्रेष्ठ कहते हैं और मनकी अपेक्षा निश्चयात्मिका बुद्धिको श्रेष्ठ बताते हैं।
एवं जो बुद्धिपर्यन्त समस्त दृश्य पदार्थोंके अन्तरव्यापी है, जिसके विषयमें कहा है कि उस आत्माको इन्द्रियादि आश्रयोंसे युक्त काम ज्ञानावरणद्वारा मोहित किया करता है, वह बुद्धिका (भी) द्रष्टा परमात्मा (सबसे श्रेष्ठ) है॥ 42॥
एवं बुद्धेः परम् आत्मानं बुद्ध्वा ज्ञात्वा संस्तभ्य सम्यक् स्तम्भनं कृत्वा स्वेन एव आत्मना संस्कृतेन मनसा सम्यक् समाधाय इत्यर्थः।
जहि एनं शत्रुं हे महाबाहो कामरूपं दुरासदम् दुःखेन आसद आसादनं प्राप्तिः यस्य तं दुरासदं दुर्विज्ञेयानेकविशेषम् इति॥ 43॥
इस प्रकार बुद्धिसे अति श्रेष्ठ आत्माको जानकर और आत्मासे ही आत्माको स्तम्भन करके अर्थात् शुद्ध मनसे अच्छी प्रकार आत्माको समाधिस्थ करके,
हे महाबाहो! इस कामरूप दुर्जय शत्रुका त्याग कर अर्थात् जो दुःखसे वशमें किया जाता है उस अनेक दुर्विज्ञेय विशेषणोंसे युक्त कामका त्याग कर दे॥ 43॥