कर्मसंन्यासयोग
सम्बन्ध58 paragraphs · खोलें
“कर्मण्यकर्म यः पश्येत्” इत्यारभ्य “स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्” “ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम्” “शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्” “यदृच्छालाभसन्तुष्टः” “ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविः” “कर्मजान्विद्धि तान्सर्वान्” “सर्वं कर्माखिलं पार्थ” “ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि” “योगसन्न्यस्तकर्माणम्” इत्यन्तैः वचनैः सर्वकर्मसन्न्यासम् अवोचद् भगवान्।
“छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठ” इति अनेन वचनेन योगं च कर्मानुष्ठानलक्षणम् अनुतिष्ठ इति उक्तवान्।
तयोः उभयोः च कर्मानुष्ठानकर्मसन्न्यासयोः स्थितिगतिवत् परस्परविरोधाद् एकेन सह कर्तुम्
अशक्यत्वात्
कालभेदेन
च अनुष्ठानविधानाभावाद्
अर्थाद्
एतयोः अन्यतरकर्तव्यताप्राप्तौ सत्याम्, यत् प्रशस्यतरम् एतयोः कर्मानुष्ठानकर्मसन्न्यासयोः तत् कर्तव्यं न इतरद् इति एवं मन्यमानः प्रशस्यतरबुभुत्सया अर्जुन उवाच “सन्न्यासं कर्मणां कृष्ण” इत्यादिना।
ननु च आत्मविदो ज्ञानयोगेन निष्ठां प्रतिपिपादयिषन् पूर्वोदाहृतैः वचनैः भगवान् सर्वकर्मसन्न्यासम् अवोचद् न तु अनात्मज्ञस्य अतः च कर्मानुष्ठानकर्मसन्न्यासयोः भिन्नपुरुष-विषयत्वाद् अन्यतरस्य प्रशस्यतरत्वबुभुत्सया प्रश्नः अनुपपन्नः।
सत्यम् एव त्वदभिप्रायेण प्रश्नो न उप-पद्यते प्रष्टुः स्वाभिप्रायेण पुनः प्रश्नो युज्यते एव इति वदामः।
कथम्—
पूर्वोदाहृतैः वचनैः भगवता कर्मसन्न्यासस्य कर्तव्यतया
विवक्षितत्वात्
प्राधान्यम्, अन्तरेण च कर्तारं तस्य कर्तव्यत्वासम्भवात्, अनात्मविद् अपि कर्ता पक्षे प्राप्तः अनूद्यते एव न पुनः आत्मवित्कर्तृकत्वम् एव सन्न्यासस्य विवक्षितम् इति।
एवं मन्वानस्य अर्जुनस्य कर्मानुष्ठानकर्म-सन्न्यासयोः अविद्वत्पुरुषकर्तृकत्वम् अपि अस्ति इति पूर्वोक्तेन प्रकारेण तयोः परस्परविरोधाद् अन्यतरस्य कर्तव्यत्वे प्राप्ते प्रशस्यतरं च कर्तव्यं न इतरद् इति प्रशस्यतरविविदिषया प्रश्नो न अनुपपन्नः।
प्रतिवचनवाक्यार्थनिरूपणेन अपि प्रष्टुः अभिप्राय एवम् एव इति गम्यते।
कथम्—
सन्न्यासकर्मयोगौ निःश्रेयसकरौ तयोः तु कर्मयोगो विशिष्यते इति प्रतिवचनम्।
एतद् निरूप्यं किम् अनेन आत्म-वित्कर्तृकयोः सन्न्यासकर्मयोगयोः निःश्रेयसकरत्वं प्रयोजनम् उक्त्वा तयोः एव कुतश्चिद् विशेषात् कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगस्य विशिष्टत्वम् उच्यते आहोस्विद् अनात्मवित्कर्तृकयोः सन्न्यास-कर्मयोगयोः तद् उभयम् उच्यते इति।
किं च अतो यदि आत्मवित्कर्तृकयोः सन्न्यासकर्मयोगयोः निःश्रेयसकरत्वं तयोः तु कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगस्य विशिष्टत्वम् उच्यते यदि वा अनात्मवित्कर्तृकयोः सन्न्यासकर्म-योगयोः तद् उभयम् उच्यते इति।
अत्र उच्यते, आत्मवित्कर्तृकयोः सन्न्यास-कर्मयोगयोः असम्भवात् तयोः निःश्रेयसकरत्व-वचनं तदीयात् च कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगस्य विशिष्टत्वाभिधानम्
इति
एतद्
उभयम् अनुपपन्नम्।
यदि अनात्मविदः कर्मसन्न्यासः तत्प्रतिकूलः च कर्मानुष्ठानलक्षणः कर्मयोगः सम्भवेतां तदा तयोः निःश्रेयसकरत्वोक्तिः कर्मयोगस्य च कर्मसन्न्यासाद् विशिष्टत्वाभिधानम् इति एतद् उभयम् उपपद्यते।
आत्मविदः
तु
सन्न्यासकर्मयोगयोः असम्भवात् तयोः निःश्रेयसकरत्वाभिधानं कर्मसन्न्यासात् च कर्मयोगो विशिष्यते इति च अनुपपन्नम्।
अत्र आह, किम्, आत्मविदः सन्न्यासकर्म-योगयोः अपि असम्भव आहोस्विद् अन्यतरस्य असम्भवो यदा च अन्यतरस्य असम्भवः तदा किं कर्मसन्न्यासस्य उत कर्मयोगस्य इति असम्भवे कारणं च वक्तव्यम् इति।
अत्र उच्यते, आत्मविदो निवृत्तमिथ्याज्ञान-त्वात् विपर्ययज्ञानमूलस्य कर्मयोगस्य असम्भवः स्यात्।
जन्मादिसर्वविक्रियारहितत्वेन निष्क्रियम् आत्मानम् आत्मत्वेन यो वेत्ति यस्य आत्मविदः सम्यग्दर्शनेन अपास्तमिथ्याज्ञानस्य निष्क्रियात्म-स्वरूपावस्थानलक्षणं
सर्वकर्मसन्न्यासम् उक्त्वा, तद्विपरीतस्य मिथ्याज्ञानमूलकर्तृत्वाभि-मानपुरःसरस्य सक्रियात्मस्वरूपावस्थानरूपस्य कर्मयोगस्य
इह
शास्त्रे
तत्र
तत्र आत्मस्वरूपनिरूपणप्रदेशेषु सम्यग्ज्ञानमिथ्या-ज्ञानतत्कार्यविरोधाद् अभावः प्रतिपाद्यते, यस्मात्, तस्मात् आत्मविदो निवृत्तमिथ्या-ज्ञानस्य विपर्ययज्ञानमूलः कर्मयोगो न सम्भवति इति युक्तम् उक्तं स्यात्।
केषु केषु पुनः आत्मस्वरूपनिरूपणप्रदेशेषु आत्मविदः कर्माभावः प्रतिपाद्यते इति।
अत्र उच्यते “अविनाशि तु तद्विद्धि” इति प्रकृत्य “य एनं वेत्ति हन्तारम्” “वेदाविनाशिनं नित्यम्” इत्यादौ तत्र तत्र आत्मविदः कर्माभाव उच्यते।
ननु च कर्मयोगः अपि आत्मस्वरूप-निरूपणप्रदेशेषु तत्र तत्र प्रतिपाद्यते एव तद् यथा “तस्माद्युध्यस्व भारत” “स्वधर्ममपि चावेक्ष्य” “कर्मण्येवाधिकारस्ते” इत्यादौ। अतः च कथम् आत्मविदः कर्मयोगस्य असम्भवः स्याद् इति।
अत्र उच्यते सम्यग्ज्ञानमिथ्याज्ञानतत्कार्य-विरोधात्।
“ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम्” इति अनेन साङ्ख्यानाम् आत्मतत्त्वविदाम् अनात्मवित्कर्तृक-कर्मयोगनिष्ठातो निष्क्रियात्मस्वरूपावस्थान-लक्षणाया ज्ञानयोगनिष्ठायाः पृथक्करणात्।
कृतकृत्यत्वेन आत्मविदः प्रयोजनान्त-राभावात्।
“तस्य कार्यं न विद्यते” इति कर्तव्यान्तराभाव-वचनात् च।
“न कर्मणामनारम्भात्” “सन्न्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः” इत्यादिना च आत्मज्ञानाङ्ग-त्वेन कर्मयोगस्य विधानात्।
“योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते” इति अनेन
च
उत्पन्नसम्यग्दर्शनस्य कर्मयोगाभाववचनात्।
“शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्” इति च शरीरस्थितिकारणातिरिक्तस्य कर्मणो निवारणात्।
“नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्” इति अनेन च शरीरस्थितिमात्रप्रयुक्तेषु अपि दर्शनश्रवणादिकर्मसु
आत्मयाथात्म्यविदः करोमि इति प्रत्ययस्य समाहितचेतस्तया सदा अकर्तव्यत्वोपदेशात्।
आत्मतत्त्वविदः सम्यग्दर्शनविरुद्धो मिथ्या-ज्ञानहेतुकः कर्मयोगः स्वप्ने अपि न सम्भावयितुं शक्यते यस्मात्।
तस्माद्
अनात्मवित्कर्तृकयोः
एव सन्न्यासकर्मयोगयोः
निःश्रेयसकरत्ववचनं तदीयात् च कर्मसन्न्यासात् पूर्वोक्तात्मवित्कर्तृक-सर्वकर्मसन्न्यासविलक्षणात् सति एव कर्तृत्व-विज्ञाने कर्मैकदेशविषयाद् यमनियमादिसहितत्वेन च दुरनुष्ठेयत्वात् सुकरत्वेन च कर्मयोगस्य विशिष्टत्वाभिधानम् इति।
एवं प्रतिवचनवाक्यार्थनिरूपणेन अपि पूर्वोक्तः प्रष्टुः अभिप्रायो निश्चीयते इति स्थितम्।
“ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते” इति अत्र ज्ञानकर्मणोः सहासम्भवे यत् श्रेय एतयोः तद् मे ब्रूहि इति एवं पृष्टः अर्जुनेन भगवान् साङ्ख्यानां सन्न्यासिनां ज्ञानयोगेन निष्ठा पुनः कर्मयोगेन योगिनां निष्ठा प्रोक्ता इति निर्णयं चकार।
न च सन्न्यसनाद् एव केवलात् सिद्धिं समधिगच्छति इति वचनाद् ज्ञानसहितस्य सिद्धिसाधनत्वम् इष्टं कर्मयोगस्य च विधानात्। ज्ञानरहितः सन्न्यासः श्रेयान् किंवा कर्मयोगः श्रेयान् इति एतयोः विशेषबुभुत्सया—
“कर्मण्यकर्म यः पश्येत्” इस पदसे लेकर “स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्” “ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम्” “शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्” “यदृच्छालाभसन्तुष्टः” “ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविः” “कर्मजान्विद्धि तान्सर्वान्” “सर्वं कर्माखिलं पार्थ” “ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि” “योगसंन्यस्तकर्माणम्” यहाँतकके वचनोंसे भगवान्ने सब कर्मोंके संन्यासका वर्णन किया।
तथा “छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठ” इस वचनसे यह भी कहा कि कर्मानुष्ठानरूप योगमें स्थित हो अर्थात् कर्म कर।
उन दोनोंका, अर्थात् कर्मयोग और कर्मसंन्यासका, स्थिति और गतिकी भाँति परस्पर विरोध होनेके कारण, एक पुरुषद्वारा एक साथ (उनका) अनुष्ठान किया जाना असम्भव है और कालके भेदसे अनुष्ठान करनेका विधान नहीं है, इसलिये स्वभावसे ही इन दोनोंमेंसे किसी एककी ही कर्तव्यता प्राप्त होती है, अतएव कर्मयोग और कर्मसंन्यास—इन दोनोंमें जो श्रेष्ठतर हो, वही करना चाहिये दूसरा नहीं, ऐसा मानता हुआ अर्जुन, दोनोंमेंसे श्रेष्ठतर साधन पूछनेकी इच्छासे “संन्यासं कर्मणां कृष्ण” इत्यादि वचन बोला—
पू0—पूर्वोक्त वचनोंसे तो भगवान्ने ज्ञानयोगद्वारा आत्मज्ञानीकी निष्ठाका प्रतिपादन करनेकी इच्छासे केवल आत्मज्ञानीके लिये ही सब कर्मोंका संन्यास कहा है, आत्मतत्त्वको न जाननेवालेके लिये नहीं। अतः कर्मानुष्ठान और कर्मसंन्यास—यह दोनों भिन्न-भिन्न पुरुषोंद्वारा अनुष्ठान किये जानेयोग्य होनेके कारण दोनोंमेंसे किसी एककी श्रेष्ठतरता जाननेकी इच्छासे प्रश्न करना नहीं बन सकता।
उ0—ठीक है, तुम्हारे अभिप्रायसे तो प्रश्न नहीं बन सकता; परंतु इसमें हमारा यह कहना है कि प्रश्न-कर्ताके अपने अभिप्रायसे तो प्रश्न बन ही सकता है।
पू0—सो कैसे?
उ0—पूर्वोक्त वचनोंसे भगवान्ने कर्मसंन्यासको कर्तव्यरूपसे वर्णन किया है। इससे उसकी प्रधानता सिद्ध होती है। किंतु बिना कर्ताके उसकी कर्तव्यता असम्भव है [इसलिये एक पक्षमें अज्ञानी भी संन्यासका कर्ता हो जाता है, (सुतरां) उसीका अनुमोदन किया जाता है,] केवल आत्मज्ञानी-कर्तृक ही संन्यास होता है, यह कहना अभीष्ट नहीं है।
इस प्रकार कर्मानुष्ठान और कर्मसंन्यास—यह दोनों अज्ञानीद्वारा भी किये जा सकते हैं, ऐसा माननेवाले अर्जुनका, दोनोंमेंसे एक श्रेष्ठतर साधन जाननेकी इच्छासे प्रश्न करना, अयुक्त नहीं है। क्योंकि पूर्वोक्त प्रकारसे उन दोनोंका परस्पर विरोध होनेके कारण दोनोंमेंसे किसी एककी ही कर्तव्यता प्राप्त होती है। ऐसा होनेसे जो श्रेष्ठतर हो उसे ही करना चाहिये, दूसरेको नहीं।
उत्तरमें कहे हुए भगवान्के वचनोंका अर्थ निरूपण करनेसे भी, प्रश्नकर्ताका यही अभिप्राय प्रतीत होता है।
पू0—कैसे?
उ0—संन्यास और कर्मयोग यह दोनों ही कल्याणकारक हैं और उन दोनोंमेंसे कर्मयोग श्रेष्ठ है—यह भगवान्का उत्तर है।
इसमें विचारनेकी बात यह है कि इस प्रतिवचनसे आत्मज्ञानीद्वारा किये हुए संन्यास और कर्मयोगका कल्याणकारकतारूप प्रयोजन बतलाकर उन दोनोंमेंसे ही किसी विशेषताके कारण, कर्मसंन्यासकी अपेक्षा कर्मयोगकी श्रेष्ठता कही गयी है। अथवा अज्ञानीद्वारा किये हुए संन्यास और कर्मयोगके विषयमें यह दोनों बातें कही गयी हैं।
पू0—इससे क्या मतलब? चाहे आत्मवेत्ताद्वारा किये हुए संन्यास और कर्मयोगकी कल्याणकारकता और उन दोनोंमें संन्यासकी अपेक्षा कर्मयोगकी श्रेष्ठता कही गयी हो अथवा चाहे अज्ञानीद्वारा किये हुए संन्यास और कर्मयोगके विषयमें ही वे दोनों बातें कही गयी हों।
उ0—आत्मज्ञानीकर्तृक कर्मसंन्यास और कर्मयोगका होना असम्भव है, इस कारण उन दोनोंको कल्याणकारक कहना और उसके किये हुए कर्मसंन्यासकी अपेक्षा कर्मयोगको श्रेष्ठ बतलाना, ये दोनों बातें ही नहीं बन सकतीं।
यदि कर्मसंन्यास और उसके विरुद्ध कर्मानुष्ठानरूप कर्मयोग इन दोनोंको अज्ञानीकर्तृक मान लिया जाय तो फिर इन दोनों साधकोंको कल्याणकारक बताना और कर्मसंन्यासकी अपेक्षा कर्मयोगको श्रेष्ठ बतलाना— ये दोनों बातें ही बन सकती हैं।
परंतु आत्मज्ञानीके द्वारा कर्मसंन्यास और कर्मयोगका होना असम्भव है, इस कारण उन्हें कल्याणकारक कहना एवं कर्मसंन्यासकी अपेक्षा कर्मयोगको श्रेष्ठ बतलाना—ये दोनों बातें नहीं बन सकतीं।
पू0—आत्मज्ञानीके द्वारा कर्मसंन्यास और कर्मयोग दोनोंका ही होना असम्भव है अथवा दोनोंमेंसे किसी एकका ही होना असम्भव है? यदि किसी एकका होना ही असम्भव है तो कर्मसंन्यासका होना असम्भव है या कर्मयोगका? साथ ही उसके असम्भव होनेका कारण भी बतलाना चाहिये।
उ0—आत्मज्ञानीका मिथ्या ज्ञान निवृत्त हो जाता है, अतः उसके द्वारा विपर्यय-ज्ञानमूलक कर्मयोगका होना ही असम्भव है।
क्योंकि, जो जन्म आदि समस्त विकारोंसे रहित निष्क्रिय आत्माको अपना स्वरूप समझ लेता है, जिसने यथार्थ ज्ञानद्वारा मिथ्याज्ञानको हटा दिया है, उस आत्मज्ञानी पुरुषके लिये निष्क्रिय आत्मस्वरूपसे स्थित हो जानारूप सर्व कर्मोंका संन्यास बतलाकर, इस गीताशास्त्रमें जहाँ-तहाँ आत्मस्वरूपसम्बन्धी निरूपणके प्रकरणोंमें, यथार्थज्ञान, मिथ्याज्ञान और उनके कार्यका परस्पर विरोध होनेके कारण, उपर्युक्त संन्याससे विपरीत मिथ्याज्ञानमूलक कर्तृत्व-अभिमानपूर्वक सक्रिय आत्मस्वरूपमें स्थित होनारूप कर्मयोगके अभावका ही प्रतिपादन किया गया है। इसलिये जिसका मिथ्याज्ञान निवृत्त हो गया है, ऐसे आत्मज्ञानीके लिये मिथ्याज्ञानमूलक कर्मयोग सम्भव नहीं, यह कहना ठीक ही है।
पू0—आत्मस्वरूपका निरूपण करनेवाले किन-किन प्रकरणोंमें ज्ञानीके लिये कर्मोंका अभाव बताते हैं?
उ0—“उस आत्माको तू अविनाशी समझ” यहाँसे प्रकरण आरम्भ करके “जो इस आत्माको मारनेवाला समझता है” “जो इस अविनाशी नित्य आत्माको जानता है” इत्यादि वाक्योंमें जगह-जगह ज्ञानीके लिये कर्मोंका अभाव कहा है।
पू0—इस प्रकार तो आत्मस्वरूप निरूपण करनेवाले स्थानोंमें जगह-जगह कर्मयोगका भी प्रतिपादन किया ही है, जैसे “इसलिये हे भारत! तू युद्ध कर” “स्वधर्मकी ओर देखकर भी तुझे युद्धसे डरना उचित नहीं है” “तेरा कर्ममें ही अधिकार है” इत्यादि। अतः आत्मज्ञानीके लिये कर्मयोगका होना असम्भव कैसे होगा?
उ0—क्योंकि सम्यक्-ज्ञान, मिथ्याज्ञान और उनके कार्यका परस्पर विरोध है।
आत्मतत्त्वको
जाननेवाले
सांख्ययोगियोंकी निष्क्रिय आत्मस्वरूपसे स्थितिरूप ज्ञानयोगनिष्ठाको “ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम्” इस वचनद्वारा अज्ञानियों-द्वारा की जानेवाली कर्मयोगनिष्ठासे पृथक् कर दिया है।
कृतकृत्य हो जानेके कारण आत्मज्ञानीके अन्य सब प्रयोजनोंका अभाव हो जाता है।
“उसका कोई कर्तव्य नहीं रहता” इस कथनसे ज्ञानीके अन्य कर्तव्योंका अभाव बताया गया है।
“कर्मोंका आरम्भ बिना किये ज्ञाननिष्ठा नहीं मिलती” “हे महाबाहो! बिना कर्मयोगके संन्यास प्राप्त करना कठिन है” इत्यादि वचनोंसे कर्मयोगको आत्मज्ञानका अङ्ग बताया गया है।
“उसी योगारूढ़को उपशम कर्तव्य है” इस वचनसे यथार्थ ज्ञानीके लिये कर्मयोगके अभावका वर्णन है।
“केवल शरीरसम्बन्धी कर्म करता हुआ मनुष्य पापको प्राप्त नहीं होता” यहाँ भी ज्ञानीके लिये शरीर-स्थितिके कारणरूप कर्मोंसे अतिरिक्त कर्मोंका निवारण किया गया है।
तथा “तत्त्ववेत्ता योगी ऐसा माने कि मैं कुछ भी नहीं करता” इस कथनसे केवल शरीर-यात्राके लिये किये जानेवाले दर्शन, श्रवण आदि कर्मोंमें भी यथार्थदर्शीके लिये “मैं करता हूँ” इस प्रत्ययको समाहितचित्तद्वारा हटानेका उपदेश है।
इन सब कारणोंसे आत्मवेत्ता पुरुषके लिये यथार्थ-दर्शनसे विरुद्ध तथा मिथ्याज्ञानसे होनेवाला कर्मयोग स्वप्नमें भी सम्भव नहीं माना जा सकता।
इसलिये यहाँ अज्ञानीके संन्यास और कर्मयोगको ही कल्याणकारक बताया है और उस अज्ञानीके संन्यासकी अपेक्षा ही (कर्मयोगकी श्रेष्ठताका विधान है)। अर्थात् जो पहले कहे हुए आत्मज्ञानीके संन्याससे विलक्षण है तथा जो कर्तापनके ज्ञानसे युक्त होनेके कारण एकदेशीय* कर्मसंन्यास है और यम-नियमादि साधनोंसे युक्त होनेके कारण अनुष्ठान करनेमें कठिन है, ऐसे संन्यासकी अपेक्षा कर्मयोग सुकर है, अतः उसकी श्रेष्ठताका विधान है।
इस प्रकार भगवान्द्वारा दिये हुए उत्तरके अर्थका निरूपण करनेसे भी प्रश्नकर्ताका अभिप्राय पहले बतलाया हुआ ही निश्चित होता है, यह सिद्ध हुआ।
“ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते” इस श्लोकसे ज्ञान और कर्मका एक साथ साधन होना असम्भव समझकर इन दोनोंमें जो कल्याणकर है, वह मुझसे कहिये, इस प्रकार अर्जुनद्वारा पूछे जानेपर भगवान्ने यह निर्णय किया कि सांख्ययोगियोंकी अर्थात् संन्यासियोंकी निष्ठा ज्ञानयोगसे और योगियोंकी निष्ठा कर्मयोगसे कही गयी है।
केवल संन्यास करनेमात्रसे ही सिद्धिको प्राप्त नहीं होता है, इस वचनसे ज्ञानसहित संन्यासको ही सिद्धिका साधन माना है, साथ ही कर्मयोगका भी विधान किया है, इसलिये ज्ञानरहित संन्यास कल्याणकर है अथवा कर्मयोग, इन दोनोंकी विशेषता जाननेकी इच्छासे अर्जुन बोले—
सन्न्यासं परित्यागं कर्मणां शास्त्रीयाणाम् अनुष्ठानविशेषाणां शंससि कथयसि इति एतत्। पुनः योगं च तेषाम् एव अनुष्ठानम् अवश्य-कर्तव्यत्वं शंससि।
अतो मे कतरत् श्रेय इति संशयः किं कर्मानुष्ठानं श्रेयः किंवा तद्धानम् इति।
प्रशस्यतरं च अनुष्ठेयम् अतः च यत् श्रेयः प्रशस्यतरम् एतयोः कर्मसन्न्यासकर्मानुष्ठानयोः यदनुष्ठानात् श्रेयोऽवाप्तिः मम स्याद् इति मन्यसे तद् एकम् अन्यतरत् सहैकपुरुषानुष्ठेयत्वा-सम्भवाद् मे ब्रूहि सुनिश्चितम् अभिप्रेतं तव इति॥ 1॥
आप पहले तो शास्त्रोक्त बहुत प्रकारके अनुष्ठानरूप कर्मोंका त्याग करनेके लिये कहते हैं अर्थात् उपदेश करते हैं और फिर उनके अनुष्ठानकी अवश्य-कर्तव्यतारूप योगको भी बतलाते हैं।
इसलिये मुझे यह शङ्का होती है कि इनमेंसे कौन-सा श्रेयस्कर है। कर्मोंका अनुष्ठान करना कल्याणकर है अथवा उनका त्याग करना?
जो श्रेष्ठतर हो उसीका अनुष्ठान करना चाहिये, इसलिये इन कर्मसंन्यास और कर्मयोगमें जो श्रेष्ठ हो अर्थात् जिसका अनुष्ठान करनेसे आप यह मानते हैं कि मुझे कल्याणकी प्राप्ति होगी, उस भलीभाँति निश्चय किये हुए एक ही अभिप्रायको अलग करके कहिये; क्योंकि एक पुरुषद्वारा एक साथ दोनोंका अनुष्ठान होना असम्भव है॥ 1॥
स्वाभिप्रायम् आचक्षाणो निर्णयाय—
अर्जुनके प्रश्नका निर्णय करनेके लिये भगवान् अपना अभिप्राय बतलाते हुए बोले—
सन्न्यासः कर्मणां परित्यागः कर्मयोगः च तेषाम् अनुष्ठानं तौ उभौ अपि निःश्रेयसकरौ निःश्रेयसं मोक्षं कुर्वाते।
ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वेन उभौ यद्यपि निःश्रेयसकरौ तथापि तयोः तु निःश्रेयसहेत्वोः कर्मसन्न्यासात् केवलात् कर्मयोगो विशिष्यते इति कर्मयोगं स्तौति॥ 2॥
संन्यास—कर्मोंका परित्याग और कर्मयोग उनका अनुष्ठान करना, ये दोनों ही कल्याणकारक अर्थात् मुक्तिके देनेवाले हैं।
यद्यपि ज्ञानकी उत्पत्तिमें हेतु होनेसे ये दोनों ही कल्याणकारक हैं तथापि कल्याणके उन दोनों कारणोंमें ज्ञानरहित केवल संन्यासकी अपेक्षा कर्मयोग श्रेष्ठ है। इस प्रकार भगवान् कर्मयोगकी स्तुति करते हैं॥ 2॥
कस्मात्, इति आह—
(कर्मयोग श्रेष्ठ) कैसे है? इसपर कहते हैं—
ज्ञेयो ज्ञातव्यः स कर्मयोगी नित्यसन्न्यासी इति, यो न द्वेष्टि किञ्चिद् न काङ्क्षति, दुःखसुखे तत्साधने च एवंविधो यः कर्मणि वर्तमानः अपि स नित्यसन्न्यासी इति ज्ञातव्य इत्यर्थः।
निर्द्वन्द्वो द्वन्द्ववर्जितो हि यस्माद् महाबाहो सुखं बन्धाद् अनायासेन प्रमुच्यते॥ 3॥
सन्न्यासकर्मयोगयोः
भिन्नपुरुषानुष्ठेययोः विरुद्धयोः फले अपि विरोधो युक्तो न तु उभयोः निःश्रेयसकरत्वम् एव इति प्राप्ते इदम् उच्यते—
उस कर्मयोगीको सदा संन्यासी ही समझना चाहिये कि जो न तो द्वेष करता है और न किसी वस्तुकी आकाङ्क्षा ही करता है। अर्थात् जो सुख, दुःख और उनके साधनोंमें उक्त प्रकारसे राग-द्वेषरहित हो गया है, वह कर्ममें बर्तता हुआ भी सदा संन्यासी ही है ऐसे समझना चाहिये।
क्योंकि हे महाबाहो! राग-द्वेषादि द्वन्द्वोंसे रहित हुआ पुरुष सुखपूर्वक—अनायास ही बन्धनसे मुक्त हो जाता है॥ 3॥
भिन्न पुरुषोंद्वारा अनुष्ठान करनेयोग्य परस्पर-विरुद्ध कर्मसंन्यास और कर्मयोगके फलमें भी विरोध होना चाहिये, दोनोंका कल्याणरूप एक ही फल कहना ठीक नहीं, इस शङ्काके प्राप्त होनेपर यह कहा जाता है—
भाष्य10 paragraphs · खोलें
साङ्ख्ययोगौ पृथग् विरुद्धभिन्नफलौ बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः।
पण्डिताः तु ज्ञानिन एकं फलम् अविरुद्धम् इच्छन्ति।
कथम् एकम् अपि साङ्ख्ययोगयोः सम्यग् आस्थितः सम्यग् अनुष्ठितवान् इत्यर्थः, उभयोः विन्दते फलम्।
उभयोः तद् एव हि निःश्रेयसं फलम् अतो न फले विरोधः अस्ति।
ननु
सन्न्यासकर्मयोगशब्देन
प्रस्तुत्य साङ्ख्ययोगयोः फलैकत्वं कथम् इह अप्रकृतं ब्रवीति।
न एष दोषः, यद्यपि अर्जुनेन सन्न्यासं कर्मयोगं च केवलम् अभिप्रेत्य प्रश्नः कृतः, भगवान् तु तदपरित्यागेन एव स्वाभिप्रेतं च विशेषं संयोज्य शब्दान्तरवाच्यतया प्रतिवचनं ददौ, साङ्ख्ययोगौ इति।
तौ एव सन्न्यासकर्मयोगौ ज्ञानतदुपायसम-बुद्धित्वादिसंयुक्तौ
साङ्ख्ययोगशब्दवाच्यौ इति भगवतो मतम् अतो न अप्रकृतप्रक्रिया इति॥ 4॥
बालबुद्धिवाले ही सांख्य और योग—इन दोनोंको अलग-अलग विरुद्ध फलदायक बतलाते हैं, पण्डित नहीं।
ज्ञानी—पण्डितजन तो दोनोंका अविरुद्ध और एक ही फल मानते हैं।
क्योंकि सांख्य और योग—इन दोनोंमेंसे एकका भी भलीभाँति अनुष्ठान कर लेनेवाला पुरुष दोनोंका फल पा लेता है।
कारण दोनोंका वही (एक) कल्याणरूप (परमपद) फल है, इसलिये फलमें विरोध नहीं है।
पू0—“संन्यास” और “कर्मयोग” इन शब्दोंसे प्रकरण उठाकर फिर यहाँ प्रकरणविरुद्ध सांख्य और योगके फलकी एकता कैसे कहते हैं?
उ0—यह दोष नहीं है। यद्यपि अर्जुनने केवल संन्यास और कर्मयोगको पूछनेके अभिप्रायसे ही प्रश्न किया था, परंतु भगवान्ने उसके अभिप्रायको न छोड़कर ही अपना विशेष अभिप्राय जोड़ते हुए “सांख्य” और “योग” ऐसे इन दूसरे शब्दोंसे उनका वर्णन करके उत्तर दिया है।
क्योंकि वे संन्यास और कर्मयोग ही (क्रमानुसार) ज्ञानसे और उसके उपायरूप समबुद्धि आदि भावोंसे युक्त हो जानेपर सांख्य और योगके नामसे कहे जाते हैं, यह भगवान्का मत है, अतः यह वर्णन प्रकरणविरुद्ध नहीं है॥ 4॥
एकस्य अपि सम्यग् अनुष्ठानात् कथम् उभयोः फलं विन्दते, इति उच्यते—
एकका भी भली प्रकार अनुष्ठान कर लेनेसे दोनों-का फल कैसे पा लेता है? इसपर कहा जाता है—
यत् साङ्ख्यैः ज्ञाननिष्ठैः सन्न्यासिभिः प्राप्यते स्थानं मोक्षाख्यं तद् योगैः अपि।
ज्ञानप्राप्त्युपायत्वेन ईश्वरे समर्प्य कर्माणि आत्मनः फलम् अनभिसन्धाय अनुतिष्ठन्ति ये ते योगिनः तैः अपि परमार्थज्ञानसन्न्यासप्राप्तिद्वारेण गम्यते इति अभिप्रायः।
अत एकं साङ्ख्यं योगं च यः पश्यति फलैकत्वात् स सम्यक् पश्यति इत्यर्थः॥ 5॥
सांख्ययोगियोंद्वारा अर्थात् ज्ञाननिष्ठायुक्त संन्यासियोंद्वारा जो मोक्ष नामक स्थान प्राप्त किया जाता है वही कर्मयोगियोंद्वारा भी (प्राप्त किया जाता है)।
जो पुरुष अपने लिये (कर्मोंका) फल न चाहकर सब कर्म ईश्वरमें अर्पण करके और उसे ज्ञानप्राप्तिका उपाय मानकर उनका अनुष्ठान करते हैं वे योगी हैं, उनको भी परमार्थ-ज्ञानरूप संन्यासप्राप्तिके द्वारा (वही मोक्षरूप फल) मिलता है। यह अभिप्राय है।
इसलिये फलमें एकता होनेके कारण जो सांख्य और योगको एक देखता है वही यथार्थ देखता है॥ 5॥
एवं तर्हि योगात् सन्न्यास एव विशिष्यते, कथं तर्हि इदम् उक्तम् “तयोस्तु कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते” इति।
शृणु तत्र कारणम्। त्वया पृष्टं केवलं कर्मसन्न्यासं कर्मयोगं च अभिप्रेत्य तयोः अन्यतरः कः श्रेयान्। तदनुरूपं प्रतिवचनं मया उक्तं कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते इति ज्ञानम् अनपेक्ष्य।
ज्ञानापेक्षः तु सन्न्यासः साङ्ख्यम् इति मया अभिप्रेतः। परमार्थयोगः च स एव।
यः तु कर्मयोगो वैदिकः स तादर्थ्याद् योगः सन्न्यास इति च उपचर्यते। कथं तादर्थ्यम्, इति उच्यते—
पू0—यदि ऐसा है तब तो कर्मयोगसे कर्मसंन्यास ही श्रेष्ठ है, फिर यह कैसे कहा कि “उन दोनोंमें कर्मसंन्यासकी अपेक्षा कर्मयोग श्रेष्ठ है?”
उ0—उसमें जो कारण है सो सुनो, तुमने केवल कर्मसंन्यास और केवल कर्मयोगके अभिप्रायसे पूछा था कि उन दोनोंमें कौन-सा एक कल्याण-कारक है? उसीके अनुरूप मैंने यह उत्तर दिया कि ज्ञानरहित कर्मसंन्यासकी अपेक्षा तो कर्मयोग ही श्रेष्ठ है।
क्योंकि ज्ञानसहित संन्यासक ो तो मैं सांख्य मानता हूँ और वही परमार्थयोग भी है।
जो वैदिक (निष्काम) कर्मयोग है वह तो उसी ज्ञानयोगका साधन होनेके कारण गौणरूपसे योग और संन्यास कहा जाने लगा है। वह उसीका साधन कैसे है? सो कहते हैं—
सन्न्यासः तु पारमार्थिको दुःखम् आप्तुं प्राप्तुम् अयोगतो योगेन विना।
योगयुक्तो वैदिकेन कर्मयोगेन ईश्वरसमर्पित-रूपेण फलनिरपेक्षेण युक्तो मुनिः मननाद् ईश्वर-स्वरूपस्य मुनिः ब्रह्म परमात्मज्ञानलक्षणत्वात् प्रकृतः सन्न्यासो ब्रह्म उच्यते “न्यास इति ब्रह्म ब्रह्म हि परः” (ना0 उ0 2। 78) इति श्रुतेः। ब्रह्म परमार्थसन्न्यासं परमात्मज्ञाननिष्ठा लक्षणं न चिरेण क्षिप्रम् एव अधिगच्छति प्राप्नोति अतो मया उक्तम् “कर्मयोगो विशिष्यते” इति॥ 6॥
बिना कर्मयोगके पारमार्थिक संन्यास प्राप्त होना कठिन है—दुष्कर है।
तथा फल न चाहकर ईश्वर-समर्पणके भावसे किये हुए वैदिक कर्मयोगसे युक्त हुआ, ईश्वरके स्वरूपका मनन करनेवाला मुनि, ब्रह्मको अर्थात् परमात्मज्ञाननिष्ठारूप पारमार्थिक संन्यासको, शीघ्र ही प्राप्त कर लेता है, इसलिये मैंने कहा कि “कर्मयोग श्रेष्ठ है”। परमात्मज्ञानका सूचक होनेसे प्रकरणमें वर्णित संन्यास ही ब्रह्म नामसे कहा गया है, तथा “संन्यास ही ब्रह्म है और ब्रह्म ही पर है” इस श्रुतिसे भी यही बात सिद्ध होती है॥ 6॥
यदा पुनः अयं सम्यग्दर्शनप्राप्त्युपाय-त्वेन—
जब यह पुरुष सम्यक् ज्ञानप्राप्तिके उपायरूप—
योगेन युक्तो योगयुक्तो विशुद्धात्मा विशुद्ध-सत्त्वो विजितात्मा विजितदेहो जितेन्द्रियः च, सर्वभूतात्मभूतात्मा सर्वेषां ब्रह्मादीनां स्तम्बपर्यन्तानां भूतानाम् आत्मभूत आत्मा प्रत्यक्चेतनो यस्य स सर्वभूतात्मभूतात्मा सम्यग्दर्शी इत्यर्थः।
स तत्र एवं वर्तमानो लोकसङ्ग्रहाय कर्म कुर्वन् अपि न लिप्यते न कर्मभिः बध्यते इत्यर्थः॥ 7॥
योगसे
युक्त,
विशुद्ध
अन्तःकरणवाला, विजितात्माशरीरविजयी, जितेन्द्रिय और सब भूतोंमें अपने आत्माको देखनेवाला अर्थात् जिसका अन्तरात्मा ब्रह्मासे लेकर स्तम्बपर्यन्त सम्पूर्ण भूतोंका आत्मरूप हो गया हो; ऐसा, यथार्थ ज्ञानी हो जाता है।
तब इस प्रकार स्थित हुआ वह पुरुष लोकसंग्रहके लिये कर्म करता हुआ भी उनसे लिप्त नहीं होता अर्थात् कर्मोंसे नहीं बँधता॥ 7॥
न च असौ परमार्थतः करोति अतः—
वास्तवमें वह कुछ करता भी नहीं है, इसलिये—
न एव किञ्चित् करोमि इति युक्तः समाहितः सन् मन्येत चिन्तयेत् तत्त्वविद् आत्मनो याथात्म्यं तत्त्वं वेत्ति इति तत्त्ववित् परमार्थदर्शी इत्यर्थः।
कदा कथं वा तत्त्वम् अवधारयन् मन्येत इति उच्यते—
मन्येत इति पूर्वेण सम्बन्धः।
यस्य एवं तत्त्वविदः सर्वकार्यकरणचेष्टासु कर्मसु अकर्म एव पश्यतः सम्यग्दर्शिनः तस्य सर्वकर्मसन्न्यासे एव अधिकारः कर्मणः अभाव-दर्शनात्।
न हि मृगतृष्णिकायाम् उदकबुद्ध्या पानाय प्रवृत्त उदकाभावज्ञाने अपि तत्र एव पान-प्रयोजनाय प्रवर्तते॥ 8-9॥
आत्माके यथार्थ स्वरूपका नाम तत्त्व है उसको जाननेवाला तत्त्वज्ञानी-परमार्थदर्शी, समाहित होकर ऐसे माने कि मैं कुछ भी नहीं करता।
तत्त्वको समझकर कब और किस प्रकार ऐसे माने? सो कहते हैं—
(देखता, सुनता, छूता, सूँघता, खाता, चलता, सोता, श्वास लेता, बोलता, त्याग करता, ग्रहण करता तथा आँखोंको खोलता और मूँदता हुआ भी इन्द्रियाँ इन्द्रियोंके विषयमें बर्त रही हैं ऐसे समझकर) ऐसे माने कि “मैं कुछ भी नहीं करता।” इस प्रकार इसका पहलेके आधे श्लोकसे सम्बन्ध है।
जो इस प्रकार तत्त्वज्ञानी है अर्थात् सब इन्द्रियाँ और अन्तःकरणोंकी चेष्टारूप कर्मोंमें अकर्म देखनेवाला है, वह अपनेमें कर्मोंका अभाव देखता है, इसलिये उस यथार्थ ज्ञानीका सर्वकर्मसंन्यासमें ही अधिकार है।
क्योंकि मृगतृष्णिकामें जल समझकर उसको पीनेके लिये प्रवृत्त हुआ मनुष्य उसमें जलके अभावका ज्ञान हो जानेपर फिर भी वही जल पीनेके लिये प्रवृत्त नहीं होता॥ 8-9॥
यः तु पुनः अतत्त्ववित् प्रवृत्तः च कर्मयोगे—
परंतु जो तत्त्वज्ञानी नहीं है और कर्मयोगमें लगा हुआ है (यानी)—
ब्रह्मणि ईश्वरे आधाय निक्षिप्य तदर्थं करोमि इति भृत्य इव स्वाम्यर्थं सर्वाणि कर्माणि मोक्षे अपि फले सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः सर्वकर्माणि।
लिप्यते न स पापेन न सम्बध्यते पद्मपत्रम् इव अम्भसा उदकेन॥ 10॥
जो “स्वामीके लिये कर्म करनेवाले नौकरकी भाँति मैं ईश्वरके लिये करता हूँ” इस भावसे सब कर्मोंको ईश्वरमें अर्पण करके यहाँतक कि मोक्षरूप फलकी भी आसक्ति छोड़कर कर्म करता है।
वह, जैसे कमलका पत्ता जलमें रहकर भी उससे लिप्त नहीं होता, वैसे ही पापोंसे लिप्त नहीं होता॥ 10॥
केवलं सत्त्वशुद्धिमात्रफलम् एव तस्य कर्मणः स्यात्, यस्मात्—
उसके कर्मोंका फल तो केवल अन्तःकरणकी शुद्धिमात्र ही होता है, क्योंकि—
कायेन देहेन मनसा बुद्ध्या च केवलैः ममत्ववर्जितैः ईश्वराय एव कर्म करोमि न मम फलाय इति ममत्वबुद्धिशून्यैः इन्द्रियैः अपि, केवलशब्दः कायादिभिः अपि प्रत्येकं सम्बध्यते सर्वव्यापारेषु ममतावर्जनाय, योगिनः कर्मिणः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वा फलविषयम् आत्मशुद्धये सत्त्वशुद्धये इत्यर्थः।
तस्मात् तत्र एव तव अधिकार इति कुरु कर्म एव॥ 11॥
योगी लोग केवल यानी “मैं सब कर्म ईश्वरके लिये ही करता हूँ, अपने फलके लिये नहीं।” इस भावसे जिनमें ममत्वबुद्धि नहीं रही है ऐसे शरीर, मन, बुद्धि और इन्द्रियोंसे फलविषयक आसक्तिको छोड़कर आत्मशुद्धिके लिये अर्थात् अन्तःकरणकी शुद्धिके लिये कर्म करते हैं। सभी क्रियाओंमें ममताका निषेध करनेके लिये “केवल” शब्दका काया आदि सभी शब्दोंके साथ सम्बन्ध है।
तेरा भी उसीमें अधिकार है, इसलिये तू भी कर्म ही कर॥ 11॥
यस्मात् च—
क्योंकि—
युक्त ईश्वराय कर्माणि न मम फलाय इति एवं समाहितः सन् कर्मफलं त्यक्त्वा परित्यज्य शान्तिं मोक्षाख्याम् आप्नोति नैष्ठिकीं निष्ठायां भवाम्।
सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिसर्वकर्मसन्न्यासज्ञान-निष्ठाक्रमेण इति वाक्यशेषः।
यः तु पुनः अयुक्तः असमाहितः कामकारेण करणं कारः कामस्य कारः कामकारः तेन कामकारेण कामप्रेरिततया इत्यर्थः। मम फलाय इदं करोमि कर्म इति एवं फले सक्तो निबध्यते। अतः त्वं युक्तो भव इत्यर्थः॥ 12॥
“सब कर्म ईश्वरके लिये ही हैं, मेरे फलके लिये नहीं” इस प्रकार निश्चयवाला योगी, कर्मफलका त्याग करके ज्ञाननिष्ठामें होनेवाली मोक्षरूप परम शान्तिको प्राप्त हो जाता है।
यहाँ पहले अन्तःकरणकी शुद्धि, फिर ज्ञानप्राप्ति, फिर सर्व-कर्म-संन्यासरूप ज्ञाननिष्ठाकी प्राप्ति—इस प्रकार क्रमसे परम शान्तिको प्राप्त होता है, इतना वाक्य अधिक समझ लेना चाहिये।
परंतु जो अयुक्त है अर्थात् उपर्युक्त निश्चयवाला नहीं है वह कामकी प्रेरणासे “अपने फलके लिये यह कर्म मैं करता हूँ” इस प्रकार फलमें आसक्त होकर बँधता है। इसलिये तू युक्त हो अर्थात् उपर्युक्त निश्चयवाला हो, यह अभिप्राय है। करणका नाम कार है, कामके करणका नाम कामकार है, उसमें तृतीया विभक्ति जोड़नेसे कामके कारणसे अर्थात् “कामकी प्रेरणासे” यह अर्थ हुआ॥ 12॥
यः तु परमार्थदर्शी सः—
परंतु जो यथार्थ ज्ञानी है वह—
भाष्य14 paragraphs · खोलें
सर्वाणि कर्माणि सर्वकर्माणि सन्न्यस्य परित्यज्य नित्यं नैमित्तिकं काम्यं प्रतिषिद्धं च सर्वकर्माणि तानि मनसा विवेकबुद्ध्या कर्मादौ अकर्म-सन्दर्शनेन सन्त्यज्य इत्यर्थः, आस्ते तिष्ठति सुखम्।
त्यक्तवाङ्मनःकायचेष्टो निरायासः प्रसन्नचित्त आत्मनः अन्यत्र निवृत्तबाह्यसर्वप्रयोजन इति सुखम् आस्ते इति उच्यते।
वशी जितेन्द्रिय इत्यर्थः, क्व कथम् आस्ते इति आह—
नवद्वारे पुरे सप्त शीर्षण्यानि आत्मन उपलब्धिद्वाराणि अर्वाग् द्वे मूत्रपुरीषविसर्गार्थे तैः द्वारैः नवद्वारं पुरम् उच्यते। शरीरं पुरम् इव पुरम् आत्मैकस्वामिकम्, तदर्थप्रयोजनैः च इन्द्रियमनोबुद्धिविषयैः अनेकफलविज्ञानस्य उत्पादकैः पौरैः इव अधिष्ठितम्, तस्मिन् नवद्वारे पुरे देही सर्वं कर्म सन्न्यस्य आस्ते।
किं विशेषणेन, सर्वो हि देही सन्न्यासी असन्न्यासी वा देहे एव आस्ते, तत्र अनर्थकं विशेषणम् इति।
उच्यते यः तु अज्ञो देही देहेन्द्रियसङ्घात-मात्रात्मदर्शी स सर्वो गेहे भूमौ आसने वा आसे इति मन्यते। न हि देहमात्रात्मदर्शिनो गेहे इव देहे आसे इति प्रत्ययः सम्भवति।
देहादिसङ्घातव्यतिरिक्तात्मदर्शिनः तु देहे आसे इति प्रत्यय उपपद्यते।
परकर्मणां च परस्मिन् आत्मनि अविद्यया अध्यारोपितानां विद्यया विवेकज्ञानेन मनसा सन्न्यास उपपद्यते।
उत्पन्नविवेकज्ञानस्य सर्वकर्मसन्न्यासिनः अपि गेहे इव देहे एव नवद्वारे पुरे आसनम् प्रारब्धफलकर्मसंस्कारशेषानुवृत्त्या देहे एव विशेषविज्ञानोत्पत्तेः।
देहे एव आस्ते इति अस्ति एव विशेषणफलं विद्वदविद्वत्प्रत्ययभेदापेक्षत्वात्।
यद्यपि कार्यकरणकर्माणि अविद्यया आत्मनि अध्यारोपितानि सन्न्यस्य आस्ते इति उक्तं तथापि आत्मसमवायि तु कर्तृत्वं कारयितृत्वं च स्याद् इति आशङ्क्य आह—
न एव कुर्वन् स्वयं न कार्यकरणानि कारयन् क्रियासु प्रवर्तयन्।
किं यत् तत् कर्तृत्वं कारयितृत्वं च देहिनः स्वात्मसमवायि सत् सन्न्यासाद् न भवति यथा गच्छतो गतिः गमनव्यापारपरित्यागे न स्यात् तद्वत्, किं वा स्वत एव आत्मनो नास्ति इति।
अत्र उच्यते न अस्ति आत्मनः स्वतः कर्तृत्वं कारयितृत्वं च। उक्तं हि—“अविकार्योऽयमुच्यते” “शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते” इति। “ध्यायतीव लेलायतीव” (बृ0 उ0 4। 3। 4) इति च श्रुतेः॥ 13॥
(वशी—जितेन्द्रिय पुरुष) समस्त कर्मोंको मनसे छोड़कर अर्थात् नित्य, नैमित्तिक, काम्य और निषिद्ध— इन सब कर्मोंको कर्मादिमें अकर्म-दर्शनरूप विवेक-बुद्धिके द्वारा त्यागकर सुखपूर्वक स्थित हो जाता है।
मन, वाणी और शरीरकी चेष्टाको छोड़कर, परिश्रमरहित, प्रसन्नचित्त और आत्मासे अतिरिक्त अन्य सब बाह्य प्रयोजनोंसे निवृत्त हुआ (वह) सुखपूर्वक स्थित होता है, ऐसे कहा जाता है।
वशी—जितेन्द्रिय पुरुष कहाँ और कैसे रहता है? सो कहते हैं—
नौ द्वारवाले पुरमें रहता है। अभिप्राय यह कि दो कान, दो नेत्र, दो नासिका और एक मुख—शब्दादि विषयोंको उपलब्ध करनेके ये सात द्वार शरीरके ऊपरी भागमें हैं और मल-मूत्रका त्याग करनेके लिये दो नीचेके अङ्गमें हैं, इन नौ द्वारोंवाला शरीर पुर कहलाता है। शरीर भी एक पुरकी भाँति पुर है, जिसका स्वामी आत्मा है, उस आत्माके लिये ही जिनके सब प्रयोजन हैं एवं जो अनेक फल और विज्ञानके उत्पादक हैं, उन इन्द्रिय, मन, बुद्धि और विषयरूप पुरवासियोंसे जो युक्त है, उस नौ द्वारवाले पुरमें देही सब कर्मोंको छोड़कर रहता है।
पू0—इस विशेषणसे क्या सिद्ध हुआ? संन्यासी हो चाहे असंन्यासी, सभी जीव शरीरमें ही रहते हैं। इस स्थलमें विशेषण देना व्यर्थ है।
उ0—जो अज्ञानी जीव शरीर और इन्द्रियोंके संघातमात्रको आत्मा माननेवाले हैं। वे सब “घरमें भूमिपर या आसनपर बैठता हूँ” ऐसे ही माना करते हैं; क्योंकि देहमात्रमें आत्मबुद्धियुक्त अज्ञानियोंको “घरकी भाँति शरीरमें रहता हूँ” यह ज्ञान होना सम्भव नहीं।
परंतु “देहादिसंघातसे आत्मा भिन्न है” ऐसा जाननेवाले विवेकीको “मैं शरीरमें रहता हूँ” यह प्रतीति हो सकती है।
तथा निर्लेप आत्मामें अविद्यासे आरोपित जो परकीय (देह-इन्द्रियादिके) कर्म हैं, उनका विवेक-विज्ञानरूप विद्याद्वारा मनसे संन्यास होना भी सम्भव है।
जिससे विवेक-विज्ञान उत्पन्न हो गया है ऐसे सर्वकर्मसंन्यासीका भी घरमें रहनेकी भाँति नौ द्वारवाले शरीररूप पुरमें रहना प्रारब्ध-कर्मोंके अवशिष्ट संस्कारोंकी अनुवृत्तिसे बन सकता है; क्योंकि शरीरमें ही प्रारब्धफलभोगका विशेष ज्ञान होना सम्भव है।
अतः ज्ञानी और अज्ञानीकी प्रतीतिके भेदकी अपेक्षासे “देहे एव आस्ते” इस विशेषणका फल अवश्य ही है।
यद्यपि “कार्य, करण और कर्म जो अविद्यासे आत्मामें आरोपित हैं उन्हें छोड़कर रहता है” ऐसा कहा है तथापि आत्मासे नित्य सम्बन्ध रखनेवाले कर्तापन और करानेकी प्रेरकता—ये दोनों भाव तो उस (आत्मा)-में रहेंगे ही। इस शङ्कापर कहते हैं—
स्वयं न करता हुआ और शरीर-इन्द्रियादिसे न करवाता हुआ अर्थात् उनको कर्मोंमें प्रवृत्त न करता हुआ (रहता है)।
पू0—जैसे गमन करनेवालेकी गति गमनरूप व्यापारका त्याग करनेसे नहीं रहती, वैसे ही आत्मामें जो कर्तृत्व और कारयितृत्व हैं वह क्या आत्माके नित्य सम्बन्धी होते हुए ही संन्याससे नहीं रहते? अथवा स्वभावसे ही आत्मामें नहीं हैं?
उ0—आत्मामें कर्तृत्व और कारयितृत्व स्वभावसे ही नहीं हैं; क्योंकि “यह आत्मा विकाररहित कहा जाता है।” “हे कौन्तेय! यह आत्मा शरीरमें स्थित हुआ भी न करता है और न लिप्त होता है।” ऐसा कह चुके हैं एवं “ध्यान करता हुआ-सा, क्रिया करता हुआ-सा।” इस श्रुतिसे भी यही सिद्ध होता है॥ 13॥
न कर्तृत्वं कुरु इति न अपि कर्माणि रथघटप्रासादादीनि ईप्सिततमानि लोकस्य सृजति उत्पादयति प्रभुः आत्मा, न अपि रथादिकृतवतः तत्फलेन संयोगं न कर्मफलसंयोगम्।
यदि किञ्चिद् अपि स्वतो न करोति न कारयति च देही कः तर्हि कुर्वन् कारयन् च प्रवर्तते इति उच्यते।
स्वभावः
तु
स्वो
भावः
स्वभावः अविद्यालक्षणा प्रकृतिः माया प्रवर्तते “दैवी हि” इत्यादिना वक्ष्यमाणा॥ 14॥
देहादिका स्वामी आत्मा न तो “तू अमुक कर्म कर” इस प्रकार लोगोंके कर्तापनको उत्पन्न करता है, और न रथ, घट,महल आदि कर्म जो अत्यन्त इष्ट हैं उनको रचता है तथा न रथादि बनानेवालेका उसके कर्म-फलके साथ संयोग ही रचता है—
यदि यह देहादिका स्वामी आत्मा स्वयं कुछ भी नहीं करता-कराता, तो फिर यह सब कौन कर रहा और करा रहा है? इसपर कहते हैं—
स्वभाव ही बर्तता है अर्थात् जो अपना भाव है, अविद्या जिसका स्वरूप है, जो “दैवी हि” इत्यादि श्लोकोंसे आगे कही जानेवाली है, वह प्रकृति यानी माया ही सब कुछ कर रही है॥ 14॥
परमार्थतः तु—
वास्तवमें तो—
न आदत्ते न च गृह्णाति भक्तस्य अपि कस्यचित् पापं न च एव आदत्ते सुकृतं भक्तैः प्रयुक्तं विभुः।
किमर्थं
तर्हि
भक्तैः
पूजादिलक्षणं यागदानहोमादिकं च सुकृतं प्रयुज्यते, इति आह—
अज्ञानेन आवृतं ज्ञानं विवेकविज्ञानं तेन मुह्यन्ति करोमि कारयामि भोक्ष्ये भोजयामि इति एवं मोहं गच्छन्ति अविवेकिनः संसारिणो जन्तवः॥ 15॥
विभु (सर्वव्यापी परमात्मा) किसी भक्तके पापको भी ग्रहण नहीं करता और भक्तोंद्वारा अर्पण किये हुए सुकृतको भी वह नहीं लेता।
तो फिर भक्तोंद्वारा पूजा आदि अच्छे कर्म एवं यज्ञ, दान, होम आदि सुकृत कर्म किस लिये अर्पण किये जाते हैं? इसपर कहते हैं—
जीवोंका विवेक-विज्ञान अज्ञानसे ढका हुआ है। इस कारण अविवेकी—संसारी जीव ही “करता हूँ”, “कराता हूँ”, “खाता हूँ”, “खिलाता हूँ” इस प्रकार मोहको प्राप्त हो रहे हैं॥ 15॥
ज्ञानेन तु येन अज्ञानेन आवृता मुह्यन्ति जन्तवः तद् अज्ञानं येषां जन्तूनां विवेकज्ञानेन आत्मविषयेण नाशितम् आत्मनो भवति, तेषाम् आदित्यवद् यथा आदित्यः समस्तं रूपजातम् अवभासयति तद्वद् ज्ञानं ज्ञेयं वस्तु सर्वं प्रकाशयति तत्परं परमार्थतत्त्वम्॥ 16॥
जिन जीवोंके अन्तःकरणका वह अज्ञान, जिस अज्ञानसे आच्छादित हुए जीव मोहित होते हैं, आत्मविषयक विवेक-ज्ञानद्वारा नष्ट हो जाता है, उनका वह ज्ञान सूर्यकी भाँति उस परम परमार्थतत्त्वको प्रकाशित कर देता है। अर्थात् जैसे सूर्य समस्त रूपमात्रको प्रकाशित कर देता है वैसे ही उनका ज्ञान समस्त ज्ञेय वस्तुको प्रकाशित कर देता है॥ 16॥
यत् परं ज्ञानं प्रकाशितम्—
जो प्रकाशित हुआ परमज्ञान है—
तस्मिन् गता बुद्धिः येषां ते तद्बुद्धयः तदात्मानः तद् एव परं ब्रह्म आत्मा येषां ते तदात्मानः तन्निष्ठा निष्ठा अभिनिवेशः तात्पर्यं सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्य ब्रह्मणि एव अवस्थानं येषां ते तन्निष्ठाः।
तत्परायणाः च तद् एव परम् अयन परा गतिः येषां भवति ते तत्परायणाः केवलात्म-रतय इत्यर्थः। येषां ज्ञानेन नाशितम् आत्मनः अज्ञानं ते गच्छन्ति एवंविधा अपुनरावृत्तिम् अपुन-र्देहसम्बन्धं ज्ञाननिर्धूतकल्मषा यथोक्तेन ज्ञानेन निर्धूता नाशितः कल्मषः पापादिसंसारकारण-दोषा येषां ते ज्ञाननिर्धूतकल्मषा यतय इत्यर्थः॥ 17॥
उस परमार्थतत्त्वमें जिनकी बुद्धि जा पहुँची है वे “तद्बुद्धि” हैं, वह परब्रह्म ही जिनका आत्मा है वे “तदात्मा” हैं, उस ब्रह्ममें ही जिनकी निष्ठा—दृढ़ आत्मभावना—तत्परता है अर्थात् जो सब कर्मोंका संन्यास करके ब्रह्ममें ही स्थित हो गये हैं वे “तन्निष्ठ” हैं।
वह परब्रह्म ही जिनका परम अयन-आश्रय— परमगति है अर्थात् जो केवल आत्मामें ही रत हैं वे “तत्परायण” हैं, (इस प्रकार) जिनके अन्तःकरणका अज्ञान ज्ञानद्वारा नष्ट हो गया है एवं उपर्युक्त ज्ञानद्वारा संसारके कारणरूप पापादि दोष जिनके नष्ट हो चुके हैं, ऐसे ज्ञाननिर्धूतकल्मष संन्यासी अपुनरावृत्तिको अर्थात्, जिस अवस्थाको प्राप्त कर लेनेपर फिर देहसे सम्बन्ध होना छूट जाता है, ऐसी अवस्थाको प्राप्त होते हैं॥ 17॥
येषां ज्ञानेन नाशितम् आत्मनः अज्ञानं ते पण्डिताः कथं तत्त्वं पश्यन्ति, इति उच्यते—
जिनके आत्माका अज्ञान ज्ञानद्वारा नष्ट हो चुका है, वे पण्डितजन परमार्थतत्त्वको कैसे देखते हैं? सो कहते हैं—
विद्याविनयसम्पन्ने विद्या च विनयः च विद्या-विनयौ विद्या आत्मनो बोधो विनय उपशमः ताभ्यां विद्याविनयाभ्यां सम्पन्नो विद्याविनय-सम्पन्नो विद्वान् विनीतः च यो ब्राह्मणः तस्मिन् ब्राह्मणे गवि हस्तिनि शुनि च एव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः।
विद्याविनयसम्पन्ने उत्तमसंस्कारवति ब्राह्मणे सात्त्विके मध्यमायां च राजस्यां गवि संस्कार-हीनायाम् अत्यन्तम् एव केवलतामसे हस्त्यादौ च सत्त्वादिगुणैः तज्जैः च संस्कारैः तथा राजसैः तथा तामसैः च संस्कारैः अत्यन्तम् एव अस्पृष्टं समम् एकम् अविक्रियं ब्रह्म द्रष्टुं शीलं येषां ते पण्डिताः समदर्शिनः॥ 18॥
विद्या और विनययुक्त ब्राह्मणमें अर्थात् विद्या— आत्मबोध और विनय—उपरामता—इन दोनों गुणोंसे सम्पन्न जो विद्वान् और विनीत ब्राह्मण है, उस ब्राह्मणमें, गौमें, हाथीमें, कुत्ते और चाण्डालमें भी पण्डितजन समभावसे देखनेवाले (होते हैं)।
अभिप्राय यह कि उत्तम प्राणी—संस्कारयुक्त विद्याविनयसम्पन्न सात्त्विक ब्राह्मणमें, मध्यम प्राणी-संस्काररहित रजोगुणयुक्त गौमें और (कनिष्ठ प्राणी)— अतिशय मूढ़ केवल तमोगुणयुक्त हाथी आदिमें सत्त्वादि गुणोंसे और उनके संस्कारोंसे तथा राजस और तामस संस्कारोंसे सर्वथा ही निर्लेप रहनेवाले, सम, एक निर्विकार ब्रह्मको देखना ही जिनका स्वभाव है वे पण्डित समदर्शी हैं॥ 18॥
ननु अभोज्यान्नाः ते दोषवन्तः “समासमाभ्यां विषमसमे पूजातः” (गौ0 स्मृ0 17। 20) इति स्मृतेः।
न ते दोषवन्तः। कथम्—
पू0—वे (इस प्रकार देखनेवाले) दोषयुक्त हैं, उनका अन्न भोजन करने योग्य नहीं; क्योंकि यह स्मृतिका प्रमाण है कि “समान गुणशीलवालोंकी विषम पूजा करनेसे और विषम गुणशीलवालोंकी सम पूजा करनेसे (यजमान दोषी होता है)।”
उ0—वे दोषी नहीं हैं; क्योंकि—
भाष्य12 paragraphs · खोलें
इह एव जीवद्भिः एव तैः समदर्शिभिः पण्डितैः जितो वशीकृतः सर्गो जन्म येषां साम्ये सर्वभूतेषु ब्रह्मणि समभावे स्थितं निश्चलीभूतं मनः अन्तःकरणम्।
निर्दोषं यद्यपि दोषवत्सु श्वपाकादिषु मूढैः तद्दोषैः दोषवद् इव विभाव्यते तथापि तद्दोषैः अस्पृष्टम् इति। निर्दोषं दोषवर्जितं हि यस्मात्।
न अपि स्वगुणभेदभिन्नं निर्गुणत्वात् चैतन्यस्य, वक्ष्यति च भगवान् इच्छादीनां क्षेत्रधर्मत्वम् “अनादित्वाद् निर्गुणत्वात्” इति च। न अपि अन्त्या विशेषा आत्मनो भेदकाः सन्ति प्रतिशरीरं तेषां सत्त्वे प्रमाणानुपपत्तेः।
अतः समं ब्रह्म एकं च तस्माद् ब्रह्मणि एव ते स्थिताः तस्माद् न दोषगन्धमात्रम् अपि तान् स्पृशति, देहादिसङ्घातात्मदर्शनाभिमाना-भावात्।
देहादिसङ्घातात्मदर्शनाभिमानवद्विषयं तु तत् सूत्रम् “समासमाभ्यां विषमसमे पूजातः” इति पूजाविषयत्वविशेषणात्।
दृश्यते हि ब्रह्मवित् षडङ्गवित् चतुर्वेदविद् इति पूजादानादौ गुणविशेषसम्बन्धः कारणम्।
ब्रह्म तु सर्वगुणदोषसम्बन्धवर्जितम् इति अतो ब्रह्मणि ते स्थिता इति युक्तम्।
कर्मिविषयं च “समासमाभ्याम्” इत्यादि, इदं तु सर्वकर्मसन्न्यासिविषयं प्रस्तुतम् “सर्व-कर्माणि
मनसा”
इति
आरभ्य
आ-अध्यायपरिसमाप्तेः॥ 19॥
जिनका अन्तःकरण समतामें अर्थात् सब भूतोंके अन्तर्गत ब्रह्मरूप समभावमें स्थित यानी निश्चल हो गया है, उन समदर्शी पण्डितोंने यहाँ जीवितावस्थामें ही सर्गको यानी जन्मको जीत लिया है अर्थात् उसे अपने अधीन कर लिया है।
क्योंकि ब्रह्म निर्दोष (और सम) है। यद्यपि मूर्ख लोगोंको दोषयुक्त चाण्डालादिमें उनके दोषोंके कारण आत्मा दोषयुक्त-सा प्रतीत होता है, तो भी वास्तवमें वह (आत्मा) उनके दोषोंसे निर्लिप्त ही है।
चेतन आत्मा निर्गुण होनेके कारण अपने गुणके भेदसे भी भिन्न नहीं है। भगवान् भी इच्छादिको क्षेत्रके ही धर्म बतलावेंगे तथा “अनादि और निर्गुण होनेके कारण” (आत्मा लिप्त नहीं होता) यह भी कहेंगे। (वैशेषिक शास्त्रमें बतलाये हुए नित्य द्रव्यगत) “अन्त्य विशेष” भी आत्मामें भेद उत्पन्न करनेवाले नहीं हैं; क्योंकि प्रत्येक शरीरमें उन अन्त्य विशेषोंके होनेका कोई प्रमाण सम्भव नहीं है।
अतः (यह सिद्ध हुआ कि) ब्रह्म सम है और एक ही है। इसलिये वे समदर्शी पुरुष ब्रह्ममें ही स्थित हैं, इसी कारण उनको दोषकी गन्ध भी स्पर्श नहीं कर पाती; क्योंकि उनमेंसे देहादि संघातको आत्मारूपसे देखनेका अभिमान जाता रहा है।
“समासमाभ्यां विषमसमे पूजातः” यह सूत्र पूजाविषयक विशेषणसे युक्त होनेके कारण देहादि संघातमें आत्मदृष्टिके अभिमानवाले पुरुषोंके विषयमें है।
क्योंकि पूजा, दान आदि कर्मोंमें (भेदबुद्धिका) कारण “ब्रह्मवेत्ता” “छओं अङ्गोंको जाननेवाला” “चारों वेदोंको जाननेवाला” इत्यादि विशेष गुणोंका सम्बन्ध देखा जाता है।
परंतु ब्रह्म सम्पूर्ण गुण-दोषोंके सम्बन्धसे रहित है, इसलिये यह (कहना) ठीक है कि वे ब्रह्ममें स्थित हैं।
इसके अतिरिक्त “समासमाभ्याम्” इत्यादि कथन तो कर्मियोंके विषयमें है और यह “सर्वकर्माणि मनसा” इस श्लोकसे लेकर अध्यायसमाप्तितक सारा प्रकरण सर्व-कर्म-संन्यासीके विषयमें है॥ 19॥
यस्माद् निर्दोषं समं ब्रह्म आत्मा तस्मात्—
क्योंकि निर्दोष और सम ब्रह्म ही आत्मा है, इसलिये—
न प्रहृष्येद् न प्रहर्षं कुर्यात् प्रियम् इष्टं प्राप्य लब्ध्वा, न उद्विजेत् प्राप्य एव च अप्रियम् अनिष्टं लब्ध्वा।
देहमात्रात्मदर्शिनां हि प्रियाप्रियप्राप्ती हर्ष-विषादस्थाने
न
केवलात्मदर्शिनः
तस्य प्रियाप्रियप्राप्त्यसम्भवात्।
किं च सर्वभूतेषु एकः समो निर्दोष आत्मा इति स्थिरा निर्विचिकित्सा बुद्धिः यस्य स स्थिरबुद्धिः असम्मूढः सम्मोहवर्जितः च स्याद् यथोक्तो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः अकर्मकृत् सर्वकर्मसन्न्यासी इत्यर्थः॥ 20॥
प्रिय वस्तुको प्राप्त करके तो हर्षित न हो अर्थात् इष्टवस्तु पाकर तो हर्ष न माने और अप्रिय—अनिष्ट पदार्थके मिलनेपर उद्वेग न करे।
क्योंकि देहमात्रमें आत्मबुद्धिवाले पुरुषको ही प्रियकी प्राप्ति हर्ष देनेवाली और अप्रियकी प्राप्ति शोक उत्पन्न करनेवाली हुआ करती है, केवल उपाधिरहित आत्माका साक्षात् करनेवाले पुरुषको नहीं। कारण, उसके लिये (वास्तवमें) प्रिय और अप्रियकी प्राप्ति असम्भव है।
सब भूतोंमें आत्मा एक है, सम है और निर्दोष है, ऐसी संशय-रहित बुद्धि जिसकी स्थिर हो चुकी है और जो मोह—अज्ञानसे रहित है, वह स्थिरबुद्धि ब्रह्मज्ञानी ब्रह्ममें ही स्थित है। अर्थात् वह कर्म न करनेवाला—सर्व कर्मोंका त्यागी ही है॥ 20॥
किं च ब्रह्मणि स्थितः—
और भी वह ब्रह्ममें स्थित हुआ पुरुष (कैसा होता है सो बताते हैं)—
बाह्यस्पर्शेषु बाह्याः च स्पर्शाः च ते बाह्यस्पर्शाः स्पृश्यन्ते इति स्पर्शाः शब्दादयो विषयाः तेषु बाह्यस्पर्शेषु असक्त आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः अयम् असक्तात्मा विषयेषु प्रीतिवर्जितः सन् विन्दति लभते आत्मनि यत् सुखं तद् विन्दति इति एतत्।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा ब्रह्मणि योगः समाधिः ब्रह्मयोगः तेन ब्रह्मयोगेन युक्तः समाहितः तस्मिन् व्यापृत आत्मा अन्तःकरणं यस्य स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखम् अक्षयम् अश्नुते प्राप्नोति।
तस्माद्
बाह्यविषयप्रीतेः
क्षणिकाया इन्द्रियाणि निवर्तयेद् आत्मनि अक्षयसुखार्थी इत्यर्थः॥ 21॥
“जिनका इन्द्रियोंद्वारा स्पर्श (ज्ञान) किया जा सके वे स्पर्श हैं”—इस व्युत्पत्तिसे शब्दादि विषयोंका नाम स्पर्श है, (वे सब अपने भीतर नहीं हैं इसलिये बाह्य हैं) उस बाह्य स्पर्शोंमें जिसका अन्तःकरण आसक्त नहीं है, ऐसा विषयप्रीतिसे रहित पुरुष उस सुखको प्राप्त होता है जो अपने भीतर है।
तथा वह “ब्रह्मयोगयुक्तात्मा”—ब्रह्ममें जो समाधि है उसका नाम ब्रह्मयोग है, उस ब्रह्मयोगसे जिसका अन्तःकरण युक्त है—अच्छी प्रकार उसमें समाहित है—लगा हुआ है, ऐसा पुरुष अक्षय सुखको अनुभव करता है—प्राप्त होता है।
इसलिये अपने-आप अक्षय सुख चाहनेवाले पुरुषको चाहिये कि वह क्षणिक बाह्य विषयोंकी प्रीतिसे इन्द्रियोंको हटा ले। यह अभिप्राय है॥ 21॥
इतः च निवर्तयेत्—
इसलिये भी (इन्द्रियोंको विषयोंसे) हटा लेना चाहिये—
ये हि यस्मात् संस्पर्शजा विषयेन्द्रिय-संस्पर्शेभ्यो जाता भोगा भुक्तयो दुःखयोनय एव ते अविद्याकृतत्वात्। दृश्यन्ते हि आध्या-त्मिकादीनि दुःखानि तन्निमित्तानि एव।
यथा इह लोके तथा परलोके अपि इति गम्यते एवशब्दात्।
न संसारे सुखस्य गन्धमात्रम् अपि अस्ति, इति बुद्ध्वा विषयमृगतृष्णिकाया इन्द्रियाणि निवर्तयेत्।
न केवलं दुःखयोनय आद्यन्तवन्तः च आदिः विषयेन्द्रियसंयोगो भोगानाम् अन्तः च तद्वियोग एव।
अत आद्यन्तवन्तः अनित्या मध्यक्षण-भावित्वाद् इत्यर्थः।
कौन्तेय न तेषु भोगेषु रमते बुधो विवेकी अवगतपरमार्थतत्त्वः, अत्यन्तमूढानाम् एव हि विषयेषु रतिः दृश्यते, यथा पशुप्रभृती-नाम्॥ 22॥
क्योंकि विषय और इन्द्रियोंके सम्बन्धसे उत्पन्न जो भोग हैं, वे सब अविद्याजन्य होनेसे केवल दुःखके ही कारण हैं; क्योंकि आध्यात्मिक आदि (तीनों प्रकारके) दुःख उनके ही निमित्तसे होते हुए देखे जाते हैं।
“एव” शब्दसे यह भी प्रकट होता है कि ये जैसे इस लोकमें दुःखप्रद हैं, वैसे ही परलोकमें भी दुःखद हैं।
संसारमें सुखकी गन्धमात्र भी नहीं है, यह समझकर विषयरूप मृगतृष्णिकासे इन्द्रियोंको हटा लेना चाहिये।
ये विषय-भोग केवल दुःखके कारण हैं, इतना ही नहीं, किंतु ये आदि-अन्तवाले भी हैं, विषय और इन्द्रियोंका संयोग होना भोगोंका आदि है और वियोग होना ही अन्त है।
इसलिये जो आदि-अन्तवाले हैं वे केवल बीचके क्षणमें ही प्रतीतिवाले होनेसे अनित्य हैं।
हे कौन्तेय! परमार्थतत्त्वको जाननेवाला विवेकशील बुद्धिमान् पुरुष उन भोगोंमें नहीं रमा करता। क्योंकि केवल अत्यन्त मूढ़ पुरुषोंकी ही पशु आदिकी भाँति विषयोंमें प्रीति देखी जाती है॥ 22॥
अयं च श्रेयोमार्गप्रतिपक्षी कष्टतमो दोषः सर्वानर्थप्राप्तिहेतुः दुर्निवार्यः च इति तत्परिहारे यत्नाधिक्यं कर्तव्यम् इति आह भगवान्—
कल्याणके मार्गका प्रतिपक्षी यह (काम-क्रोधका वेगरूप) दोष बड़ा दुःखदायक है, सब अनर्थोंकी प्राप्तिका कारण है और निवारण करनेमें अति कठिन भी है। इसलिये भगवान् कहते हैं कि इसको नष्ट करनेके लिये खूब प्रयत्न करना चाहिये।
भाष्य8 paragraphs · खोलें
शक्नोति उत्सहते इह एव जीवन् एव यः सोढुं प्रसहितुं प्राक् पूर्वं शरीरविमोक्षणात् आ-मरणात्।
मरणसीमाकरणं जीवतः अवश्यम्भावी हि कामक्रोधोद्भवो
वेगः
अनन्तनिमित्तवान् हि स इति, यावद् मरणं तावद् न विश्रम्भणीय इत्यर्थः।
काम इन्द्रियगोचरप्राप्ते इष्टे विषये श्रूयमाणे स्मर्यमाणे वा अनुभूते सुखहेतौ या गर्धिः तृष्णा स कामः।
क्रोधः च आत्मनः प्रतिकूलेषु दुःखहेतुषु दृश्यमानेषु श्रूयमाणेषु स्मर्यमाणेषु वा यो द्वेषः स क्रोधः।
तौ कामक्रोधौ उद्भवौ यस्य वेगस्य स कामक्रोधोद्भवो वेगः रोमाञ्चनहृष्टनेत्रवदनादि-लिङ्गः अन्तःकरणप्रक्षोभरूपः कामोद्भवो वेगः। गात्रप्रकम्पप्रस्वेदसन्दष्टौष्ठपुटरक्तनेत्रादि-लिङ्गः क्रोधोद्भवो वेगः।
तं कामक्रोधोद्भवं वेगं य उत्सहते प्रसहते सोढुं प्रसहितुं स युक्तो योगी सुखी च इह लोके नरः॥ 23॥
जो मनुष्य यहाँ—जीवितावस्थामें ही शरीर छूटनेसे पहले-पहले अर्थात् मरणपर्यन्त (काम-क्रोधसे उत्पन्न हुए वेगको) सहन कर सकता है अर्थात् सहन करनेका उत्साह रखता है (वही युक्त और सुखी है)।
जीवित पुरुषके अन्तःकरणमें काम-क्रोधका वेग अवश्य ही होता है, इसलिये मरणपर्यन्तकी सीमा की गयी है; क्योंकि वह काम-क्रोध-जनित वेग अनेक निमित्तोंसे प्रकट होनेवाला है, अतः मरनेतक उसका विश्वास न करे। (सदैव उससे सावधान रहे) यह अभिप्राय है।
किसी अनुभव किये हुए सुखदायक इष्ट-विषयके इन्द्रियगोचर हो जानेपर यानी सुन जानेपर या स्मरण हो जानेपर उसको पानेकी जो लालसा—तृष्णा होती है, उसका नाम काम है।
वैसे ही अपने प्रतिकूल दुःखदायक विषयोंके दीखने, सुनायी देने या स्मरण होनेपर उनमें जो द्वेष होता है उसका नाम क्रोध है।
वे काम और क्रोध जिस वेगके उत्पादक होते हैं वह काम-क्रोधसे उत्पन्न हुआ वेग कहलाता है। रोमाञ्च होना, मुख और नेत्रोंका प्रफुल्लित होना इत्यादि चिह्नोंवाला जो अन्तःकरणका क्षोभ है, वह कामसे उत्पन्न हुआ वेग है। तथा शरीरका काँपना, पसीना आ जाना, होठोंको चबाने लगना, नेत्रोंका लाल हो जाना इत्यादि चिह्नोंवाला वेग क्रोधसे उत्पन्न हुआ वेग है।
ऐसे काम और क्रोधके वेगको जो सहन कर सकता है, उसको सहन करनेका उत्साह रखता है वह मनुष्य इस संसारमें योगी है और वही सुखी है॥ 23॥
कथम्भूतः च ब्रह्मणि स्थितो ब्रह्म प्राप्नोति इति आह—
ब्रह्ममें स्थित हुआ कैसा पुरुष ब्रह्मको प्राप्त होता है? सो कहते हैं—
यः अन्तःसुखःअन्तरात्मनि सुखं यस्य सः अन्तःसुखः तथा अन्तरेव आत्मनि आराम आक्रीडा यस्य सः अन्तरारामः तथा एव अन्तरात्मा एव ज्योतिः प्रकाशो यस्य सः अन्तर्ज्योतिः एव।
य ईदृशः स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मणि निर्वृतिं मोक्षम् इह जीवन् एव ब्रह्मभूतः सन् अधिगच्छति प्राप्नोति॥ 24॥
जो पुरुष अन्तरात्मामें सुखवाला है—जिसको अन्तरात्मामें ही सुख है वह अन्तःसुखवाला है तथा जो अन्तरात्मामें रमण करनेवाला है—जिसकी क्रीड़ा (खेल) अन्तरात्मामें ही होती है वह अन्तरारामी है और अन्तरात्मा ही जिसकी ज्योति—प्रकाश है वह अन्तर्ज्योति है।
जो ऐसा योगी है वह यहाँ जीवितावस्थामें ही ब्रह्मरूप हुआ ब्रह्ममें लीन होनारूप मोक्षको प्राप्त हो जाता है॥ 24॥
किं च—
और भी—
लभन्ते
ब्रह्मनिर्वाणं
मोक्षम्
ऋषयः सम्यग्दर्शिनः
सन्न्यासिनः
क्षीणकल्मषाः क्षीणपापादिदोषाः
छिन्नद्वैधाः
छिन्नसंशया यतात्मानः संयतेन्द्रियाः सर्वभूतहिते रताः सर्वेषां भूतानां हिते आनुकूल्ये रता अहिंसका इत्यर्थः॥ 25॥
जिनके पापादि दोष नष्ट हो गये हैं, जिनके सब संशय क्षीण हो गये हैं, जो जितेन्द्रिय हैं, जो सब भूतोंके हितमें अर्थात् अनुकूल आचरणमें रत हैं अर्थात् अहिंसक हैं, ऐसे ऋषिजन—सम्यक् ज्ञानी— संन्यासी लोग ब्रह्मनिर्वाणको अर्थात् मोक्षको प्राप्त होते हैं॥ 25॥
किं च—
तथा—
कामक्रोधवियुक्तानां कामः च क्रोधः च कामक्रोधौ ताभ्यां वियुक्तानां यतीनां सन्न्यासिनां यतचेतसां संयतान्तःकरणानाम् अभित उभयतो जीवतां मृतानां च ब्रह्मनिर्वाणं मोक्षो वर्तते विदितात्मनां विदितो ज्ञात आत्मा येषां ते विदितात्मानः तेषां विदितात्मनां सम्यग्दर्शिनाम् इत्यर्थः॥ 26॥
जो काम और क्रोध—इन दोनों दोषोंसे रहित हो चुके हैं, जिन्होंने अन्तःकरणको अपने वशमें कर लिया है, जिन्होंने आत्माको जान लिया है, ऐसे आत्मज्ञानी सम्यग्दर्शी यती—संन्यासियोंको दोनों ओरसे अर्थात् जीवित रहते हुए भी और मरनेके पश्चात् भी दोनों अवस्थाओंमें ब्रह्मनिर्वाण यानी मोक्ष प्राप्त रहता है॥ 26॥
सम्यग्दर्शननिष्ठानां
सन्न्यासिनां
सद्यो-मुक्तिः उक्ता कर्मयोगः च ईश्वरार्पित-सर्वभावेन ईश्वरे ब्रह्मणि आधाय क्रियमाणः सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिसर्वकर्मसन्न्यासक्रमेण मोक्षाय इति भगवान् पदे पदे अब्रवीद् वक्ष्यति च।
अथ इदानीं ध्यानयोगं सम्यग्दर्शनस्य अन्तरङ्गं विस्तरेण वक्ष्यामि इति, तस्य सूत्रस्थानीयान् श्लोकान् उपदिशति स्म—
यथार्थ ज्ञानमें निष्ठावाले संन्यासियोंके लिये सद्यः (तुरंत ही होनेवाली) मुक्ति बतलायी गयी है तथा सब प्रकार ईश्वरार्पितभावसे पूर्ण ब्रह्म परमात्मामें सब कर्मोंका त्याग करके किया हुआ कर्मयोग भी अन्तःकरणकी शुद्धि, ज्ञानप्राप्ति और सर्वकर्मसंन्यासके क्रमसे मोक्षदायक है—यह बात भगवान्ने पद-पदपर कही है और (आगे भी) कहेंगे।
अब सम्यक् ज्ञानके अन्तरङ्ग साधनरूप ध्यानयोगको विस्तारपूर्वक कहूँगा, यह विचारकर, उस ध्यानयोगके सूत्रस्थानीय श्लोकोंका उपदेश करते हैं—
स्पर्शान् शब्दादीन् कृत्वा बहिः बाह्यान् श्रोत्रादिद्वारेण अन्तर्बुद्धौ प्रवेशिताः शब्दादयो विषयाः तान् अचिन्तयतो बाह्या बहिः एव कृता भवन्ति। तान् एवं बहिः कृत्वा चक्षुः च एव अन्तरे भ्रुवोः कृत्वा इति अनुषज्यते। तथा प्राणापानौ नासाभ्यन्तरचारिणौ समौ कृत्वा॥ 27॥
शब्दादि बाह्य विषयोंको बाहर करके यानी जो शब्दादि विषय श्रोत्रादि इन्द्रियोंद्वारा अन्तःकरणके भीतर प्रविष्ट कर लिये गये हैं, उनका चिन्तन न करना ही बाह्य विषयोंको निकाल बाहर करना है, इस प्रकार उनको बाहर करके एवं दोनों नेत्रों (-की दृष्टि)-को भृकुटिके मध्यस्थानमें स्थित करके तथा नासिका (और कण्ठादि आभ्यन्तर भागों)-के भीतर विचरनेवाले प्राण और अपानको समान करके॥ 27॥
यतेन्द्रियमनोबुद्धिः
यतानि
संयतानि इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः च यस्य स यतेन्द्रिय-मनोबुद्धिः मननाद् मुनिः सन्न्यासी मोक्षपरायण एवं देहसंस्थानो मोक्षपरायणो मोक्ष एव परम् अयनं परा गतिः यस्य सः अयं मोक्षपरायणो मुनिः भवेत्। विगतेच्छाभयक्रोध इच्छा च भयं च क्रोधः च इच्छाभयक्रोधाः ते विगता यस्मात् स विगतेच्छाभयक्रोधः। य एवं वर्तते सदा सन्न्यासी मुक्त एव स न तस्य मोक्षः अन्यः कर्तव्यः अस्ति॥ 28॥
जिसके इन्द्रिय, मन और बुद्धि वशमें किये हुए हैं, जो ईश्वरके स्वरूपका मनन करनेसे मुनि यानी संन्यासी है, जो शरीरमें रहता हुआ भी मोक्षपरायण है, अर्थात् जो मोक्षको ही परम आश्रय—परम गति समझनेवाला मुनि है तथा जो इच्छा, भय और क्रोधसे रहित हो चुका है—जिसके इच्छा, भय और क्रोध चले गये हैं—जो इस प्रकार बर्तता है वह संन्यासी सदा मुक्त ही है, उसे कोई दूसरी मुक्ति प्राप्त नहीं करनी है॥ 28॥
एवं समाहितचित्तेन किं विज्ञेयम् इति उच्यते—
इस प्रकार समाहित-चित्त हुए पुरुषद्वारा जाननेयोग्य क्या है? इसपर कहते हैं—
भोक्तारं यज्ञानां तपसां च कर्तृरूपेण देवतारूपेण च सर्वलोकमहेश्वरं सर्वेषां लोकानां महान्तम् ईश्वरं सर्वलोकमहेश्वरम्, सुहृदं सर्वभूतानां सर्वप्राणिनां प्रत्युपकारनिरपेक्षतया उपकारिणम्, सर्वभूतानां
हृदयेशयं
सर्वकर्मफलाध्यक्षं सर्वप्रत्ययसाक्षिणं मां नारायणं ज्ञात्वा शान्तिं सर्वसंसारोपरतिम् ऋच्छति प्राप्नोति॥ 29॥
(मनुष्य) मुझ नारायणको कर्तारूपसे और देवरूपसे समस्त यज्ञों और तपोंका भोक्ता, सर्वलोक-महेश्वर अर्थात् सब लोकोंका महान् ईश्वर, समस्त प्राणियोंका सुहृद्—प्रत्युपकार न चाहकर उनका उपकार करनेवाला, सब भूतोंके हृदयमें स्थित, सब कर्मोंके फलोंका स्वामी और सब संकल्पोंका साक्षी जानकर शान्तिको अर्थात् सब संसारसे उपरामताको प्राप्त हो जाता है॥ 29॥